"Hồ Nguyệt Cô hoá cáo" là trích đoạn tuồng kể khoảnh khắc một nàng cáo đã tu thành người mất viên ngọc quý vì tình, rồi ngay trên sân khấu dần trở lại hình cáo. Trích đoạn rút từ tuồng pho Vạn Bửu trình tường soạn ở kinh đô Huế thời Tự Đức. Nó được coi là bài thử tài của đào tuồng vì người diễn phải cùng lúc giữ nỗi đau của một người phụ nữ và cho thấy bản năng thú hoang đang trồi lên — chỉ bằng thân thể và giọng, không có kỹ xảo.
Câu chuyện: nàng cáo, viên ngọc và người tình
Vạn Bửu trình tường (còn đọc là Vạn Bảo trình tường) là tuồng pho thần thoại rất dài, nhiều hồi, có tiên, yêu, tướng, vua. Tác phẩm được soạn ở Nội các triều Nguyễn; tên Đào Tấn thường được nhắc trong nhóm soạn giả, nhưng phần đóng góp của từng người vẫn là chuyện giới nghiên cứu còn bàn. Vì vậy cách nói chính xác là "trích đoạn trong tuồng Vạn Bửu trình tường", không nên ghi chắc tác giả.
Phần chuyện làm nên trích đoạn có thể tóm như sau. Hồ Nguyệt Cô vốn là một con cáo tu luyện lâu năm, nhờ viên ngọc quý mà hoá thành người, có phép thuật, có võ nghệ. Nàng đem lòng yêu Tạ Ôn Đình. Vì tình ấy, nàng mất viên ngọc — các bản diễn khác nhau ở chỗ nàng bị lừa lấy mất hay tự trao trong lúc tin người. Mất ngọc, phép tu luyện tan, thân người không giữ được nữa, nàng trở lại làm cáo.
Điều làm trích đoạn sống lâu không phải phép thuật, mà là bi kịch rất người: một người đã dồn hết công sức cả đời để thành người, rồi vì tin yêu mà mất tất cả. Khán giả xem tuồng xưa không cần biết hết tuồng pho vẫn hiểu ngay nỗi đau ấy.
Vì sao đây là bài thử tài của đào tuồng
Trong tuồng, phần lớn vai nữ được xếp vào các hạng như đào chính (đào thương), đào võ, đào lẳng. Hồ Nguyệt Cô khó xếp gọn vào một hạng: nàng là nữ tướng có võ, là người yêu đắm say, là con thú hoang. Trong vài chục phút, người diễn phải đi qua cả ba.
Bảng dưới là một cách chia nấc để người học dễ hình dung, không phải lớp cảnh cố định — mỗi nhà hát, mỗi nghệ sĩ có cách xử lý riêng.
| Lớp | Nhân vật đang ở đâu | Người diễn phải làm gì |
|---|---|---|
| Mở đầu | Vẫn là người, còn tin, còn kiêu hãnh | Dáng đào đài các, giọng tròn, động tác mềm mà dứt khoát |
| Phát hiện mất ngọc | Sững sờ, không tin | Giữ thân người nhưng hơi thở đổi, mắt bắt đầu dáo dác |
| Thân thể phản bội | Bản năng cáo trồi lên từng đợt | Xen kẽ cử chỉ người và cử chỉ thú: hít ngửi, giật đầu, tay co lại |
| Đau đớn, níu kéo | Cố giữ hình người, gọi người tình | Giọng hát vỡ, xen tiếng kêu, nhịp chân rối |
| Hoá hẳn | Con cáo, tiếc nuối thân người | Thế người thấp xuống, bước đi của thú, mắt vẫn còn chút người |
Cái khó nhất nằm ở cột cuối: đến lúc đã hoá cáo, khán giả vẫn phải thấy một linh hồn đang tiếc. Nếu chỉ diễn con thú cho giống thì trích đoạn thành màn bắt chước động vật; nếu chỉ diễn nỗi đau người thì mất phép màu của tuồng.
Hoá thân không cần kỹ xảo: diễn viên làm bằng gì
Sân khấu tuồng xưa không có máy khói, không có màn hình. Chuyện người hoá cáo xảy ra hoàn toàn trên thân thể diễn viên. Các thế hệ nghệ sĩ thường nhắc tới mấy công cụ sau.
Đôi mắt
Mắt người nhìn có chủ đích, nhìn người đối diện. Mắt thú đảo nhanh, nghe trước khi nhìn, quay về phía tiếng động. Chỉ đổi cách nhìn là khán giả đã thấy "có cái gì khác đang ở trong nàng". Người diễn giỏi đổi qua đổi lại giữa hai kiểu nhìn trong cùng một câu hát.
Đầu và cổ
Con cáo đánh hơi bằng mũi, đầu chúi về trước, cổ giật nhẹ. Đặt chuyển động đó vào một thân hình đang mặc trang phục đào uy nghi tạo ra sự đứt gãy: phần trên đã thành thú, phần dưới vẫn giữ dáng người.
Bàn tay
Bàn tay đào tuồng thường mở, các ngón duyên dáng. Khi bản năng trỗi dậy, ngón tay co thành móng, cổ tay gập. Tay lại duỗi ra khi nàng cố níu thân người. Sự giằng co này lặp lại nhiều lần, mỗi lần một yếu hơn.
Giọng
Phần hát nói và hát của nàng bị cắt ngang bởi tiếng thở gấp, tiếng rít, tiếng kêu. Đây là chỗ cần kỹ thuật hơi rất chắc: đổi âm sắc liên tục mà không làm hỏng dây thanh. Người học nên tập dưới sự hướng dẫn của thầy, không tự la hét để tìm âm.
Đôi chân
Bộ chân đào tuồng có nề nếp riêng. Hoá cáo là phá nề nếp ấy dần dần: bước ngắn lại, trọng tâm thấp, có lúc bật nhảy. Phần này đòi hỏi sức khoẻ và độ dẻo; các động tác cúi thấp, xoay, nhảy nên được thầy và biên đạo kiểm tra, khởi động kỹ trước khi diễn.
Diễn tâm lý trong khuôn ước lệ
Trích đoạn này thường được dẫn ra khi người ta tranh luận tuồng có "diễn tâm lý" hay không. Câu trả lời của chính trích đoạn: có, nhưng tâm lý phải được đúc thành hình thức. Mỗi trạng thái bên trong của Hồ Nguyệt Cô đều có một dấu hiệu bên ngoài mà khán giả tuồng đọc được.
Người học kịch nói hoặc điện ảnh có thể rút ra một nguyên tắc dùng ngay: đừng diễn "cảm xúc chung chung"; chia cảm xúc thành từng nấc nhỏ và cho mỗi nấc một dấu hiệu cơ thể rõ. Một cảnh chuyển từ tin tưởng sang tuyệt vọng, nếu diễn thành một khối, sẽ mờ. Diễn thành năm bước như bảng trên, cảnh có đường đi.
Điều thứ hai là nhịp. Sự hoá thân không đi thẳng một mạch mà như sóng: trồi lên, bị đè xuống, rồi trồi lên mạnh hơn. Nhịp sóng ấy giữ cho khán giả căng thẳng, vì họ không biết lần níu kéo nào là lần cuối.
Từ tuồng sang các sân khấu khác
Câu chuyện Hồ Nguyệt Cô quen thuộc tới mức đã được chuyển sang cải lương và nhiều hình thức khác. Ở cải lương, nhân vật được hát bằng các bài bản Nam Bộ, phần tâm lý và tình cảm được đẩy lên, phần võ và phép thuật nhẹ đi. Khi xem hai dạng này cạnh nhau, người học diễn sẽ thấy cùng một câu chuyện nhưng hai hệ thống biểu đạt khác nhau đòi hỏi người diễn những năng lực khác nhau.
Hình ảnh nàng cáo hoá người cũng có họ hàng trong văn hoá Đông Á: hồ ly tinh trong truyện Trung Hoa, kitsune trong truyện Nhật. Điểm riêng của bản tuồng Việt là đặt trọng tâm vào khoảnh khắc mất chứ không phải khoảnh khắc mê hoặc — khán giả thương nàng chứ không sợ nàng.
Góc nhìn hôm nay: xem và học trích đoạn này thế nào
- Xem bản ghi hình của các nhà hát tuồng chuyên nghiệp ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn. Mỗi nơi có cách xử lý riêng; xem ít nhất hai bản để thấy đâu là khuôn chung, đâu là sáng tạo của người diễn.
- Xem lần đầu với tiếng, lần hai tắt tiếng. Tắt tiếng đi, bạn sẽ thấy rõ cơ thể diễn viên kể chuyện tới đâu.
- Bài tập cho người học diễn: chọn một con vật, quan sát thật (ở vườn thú, ở nhà), ghi lại ba đặc điểm chuyển động. Sau đó diễn một người đang tức giận mà "con vật" ấy thỉnh thoảng lộ ra. Đây là biến thể của bài tập quan sát động vật mà nhiều trường diễn dùng, và trích đoạn Hồ Nguyệt Cô là phiên bản đỉnh cao của nó.
- Đọc: các công trình về tuồng của Viện Sân khấu, tuyển tập tuồng cổ có in các trích đoạn của Vạn Bửu trình tường.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Nguyệt Cô hoá cáo kể chuyện gì?
Trích đoạn kể Hồ Nguyệt Cô, một con cáo tu luyện đã hoá thành người nhờ viên ngọc quý, vì yêu Tạ Ôn Đình mà mất viên ngọc ấy. Mất ngọc, nàng không giữ được thân người và dần trở lại hình cáo ngay trên sân khấu, trong đau đớn và tiếc nuối.
Hồ Nguyệt Cô hoá cáo trích từ vở nào?
Trích đoạn rút từ tuồng pho Vạn Bửu trình tường (còn đọc Vạn Bảo trình tường), soạn ở Nội các triều Nguyễn thời vua Tự Đức. Tên Đào Tấn thường được nhắc trong nhóm soạn giả, nhưng phần đóng góp cụ thể còn được bàn.
Vì sao trích đoạn này khó diễn?
Người diễn phải cùng lúc giữ nỗi đau của một người phụ nữ và thể hiện bản năng con thú trồi lên, bằng mắt, cổ, tay, giọng, bước chân, không có kỹ xảo hỗ trợ. Đến khi đã hoá cáo, khán giả vẫn phải thấy một linh hồn đang tiếc thân người.
Hồ Nguyệt Cô có phải hồ ly tinh không?
Nàng thuộc cùng họ hình tượng cáo tu luyện thành người như hồ ly tinh trong truyện Trung Hoa hay kitsune của Nhật. Nhưng bản tuồng Việt nhấn vào khoảnh khắc mất mát, khiến khán giả thương cảm hơn là sợ hãi.
Có bản cải lương Hồ Nguyệt Cô hoá cáo không?
Có, câu chuyện đã được chuyển sang cải lương. Bản cải lương đẩy mạnh phần tình cảm và ca, phần võ, phép thuật nhẹ hơn so với tuồng.
