Ngày xưa, người ta học chèo bằng cách theo một phường chèo: ăn ở cùng phường, xem các bậc đàn anh diễn, được trùm phường và nghệ nhân dạy từng câu hát, từng bước đi, rồi đóng vai nhỏ trước khi được giao vai chính. Ngày nay con đường chính là trường nghệ thuật có giáo trình, có thi cử, rồi vào nhà hát; nhưng phần cốt lõi vẫn là thầy truyền cho trò bằng miệng và bằng thân thể. Hai lối học bổ sung cho nhau, và câu hỏi giữ nghề chèo bây giờ chủ yếu là giữ được lối thứ hai.
Phường chèo: trường học không có lớp
Trước thế kỷ 20, chèo sống trong các phường chèo ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Phường là một nhóm người cùng làm nghề, có trùm phường đứng đầu lo việc nhận diễn, chia vai, giữ lề lối. Phường diễn ở sân đình, trải chiếu làm sân khấu, phục vụ hội làng, việc hiếu hỉ, ngày lễ.
Người muốn học chèo thường vào phường từ nhỏ, có khi vì gia đình đã làm nghề. Quá trình học không có bảng tên môn học, nhưng có thể nhận ra mấy chặng:
- Xem và hầu. Trẻ theo phường đi diễn, khuân đồ, xem đi xem lại. Tai quen làn điệu, mắt quen động tác trước khi được dạy chính thức.
- Học câu, học điệu. Thầy hát một câu, trò hát lại, sai chỗ nào sửa chỗ ấy. Không có bản nhạc ghi; tất cả nằm trong trí nhớ.
- Học bộ. Tay, chân, quạt, khăn, cách ra cách vào, cách ngồi chiếu. Thầy nắn từng tư thế trên người trò.
- Đóng vai phụ. Lính, người hầu, vai quần chúng. Ở đây trò học nhịp của cả vở, học "ăn ý" với trống, với bạn diễn.
- Lên vai. Khi đủ giọng, đủ bộ, đủ tuổi, trò được giao vai chính trong một trích đoạn, rồi cả vở.
Lối học này có ưu điểm lớn: người học thấm nhịp chèo vào người, không chỉ học mà sống trong nghề. Nhược điểm là phụ thuộc hoàn toàn vào một người thầy; thầy mất mà chưa kịp truyền thì làn điệu, trích đoạn có thể mất theo.
Lề lối, tổ nghề và cái "đạo" của phường
Phường chèo nào cũng có lề lối. Trước khi diễn có lễ cúng tổ nghề. Giới chèo truyền tụng bà Phạm Thị Trân, người được kể là sống ở thời Đinh (thế kỷ 10), là bà tổ của nghề hát. Đây là truyền thuyết của nghề, có đền thờ, có lễ giỗ; người viết về lịch sử chèo nên ghi rõ đó là truyền thống tôn vinh, không phải sử liệu đã kiểm chứng.
Lề lối còn là luật bất thành văn trong phường: ai được đóng vai gì, lớp trẻ phải kính lớp già ra sao, giữ chữ tín với làng mời diễn thế nào. Học chèo xưa là học cả những điều ấy, không chỉ học hát.
(Các khái niệm "tứ chiếng chèo" và "chiếu chèo" có bài riêng ở nơi khác; ở đây chỉ nhắc rằng việc các vùng chèo khác nhau về giọng và lối diễn khiến người học xưa thường mang dấu ấn rõ của phường mình.)
Bước ngoặt thế kỷ 20: từ phường lên nhà hát và trường
Thế kỷ 20 mang tới hai thay đổi lớn cho cách học chèo.
Thứ nhất là chèo lên sân khấu hộp. Từ đầu thế kỷ, các gánh chèo ra thành phố, diễn trong rạp có màn, có phông, gọi là "chèo văn minh" hay "chèo cải lương". Học trò phải học thêm cách diễn trong không gian mới, với ánh đèn và khán giả trả tiền vé.
Thứ hai, quan trọng hơn, là sự ra đời của các đoàn chèo chuyên nghiệp và các trường đào tạo từ giữa thế kỷ 20. Nhà nước lập đoàn, sau thành nhà hát, mời các nghệ nhân giỏi từ các phường về dạy. Nhiều làn điệu, trích đoạn được ghi âm, ghi chép lần đầu. Đây là lúc lối truyền khẩu được ghi lại trên giấy, cứu được nhiều thứ suýt mất.
Học chèo trong trường nghệ thuật hôm nay
Ngày nay người muốn làm diễn viên chèo chuyên nghiệp thường đi qua hệ thống trường văn hoá nghệ thuật: Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội có đào tạo diễn viên kịch hát dân tộc; nhiều trường cao đẳng, trung cấp văn hoá nghệ thuật ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ có ngành chèo. Học sinh có thể vào từ tuổi thiếu niên ở hệ trung cấp.
| Phần học | Phường chèo xưa | Trường nghệ thuật nay |
|---|---|---|
| Làn điệu | Thầy hát, trò hát theo, nhớ bằng tai | Vẫn học truyền khẩu, kèm bản ghi âm, ký âm, học thêm nhạc lý |
| Hình thể | Thầy nắn từng bộ trên người trò | Có giờ múa, giờ hình thể, giờ kỹ thuật động tác chèo |
| Vở diễn | Học vở của phường mình | Học hệ thống trích đoạn kinh điển của nhiều vùng |
| Kiến thức nền | Học qua chuyện kể của người trong nghề | Có môn lịch sử sân khấu, văn học, lý luận |
| Đánh giá | Trùm phường quyết định ai lên vai | Thi học kỳ, thi tốt nghiệp bằng trích đoạn |
| Đầu ra | Ở lại phường, đi diễn theo mùa hội | Vào nhà hát, đoàn nghệ thuật, hoặc dạy, làm câu lạc bộ |
Các trích đoạn thường dùng để dạy và thi gồm nhiều cảnh trong Quan Âm Thị Kính, Kim Nham, Lưu Bình Dương Lễ, Trương Viên — mỗi trích đoạn rèn một hạng vai và một nhóm kỹ năng.
Cái gì vẫn phải học từ thầy
Dù có giáo trình, những người dạy chèo lâu năm thường nói giống nhau: có những thứ không ghi được. Ví dụ:
- Luyến láy: cách nắn một chữ cho mềm, cho "có hồn". Ký âm chỉ ghi được bộ khung.
- Hơi chèo: chỗ nào lấy hơi, chỗ nào ngân dài, chỗ nào ngắt nghẹn. Thầy nghe trò thở là biết.
- Ăn trống: đi bộ, vào câu đúng nhịp trống chầu, phách. Phải diễn với dàn nhạc thật nhiều lần mới có.
- Cái duyên của vai: Thị Mầu lẳng mà không thô, Thị Kính khổ mà không ủy mị. Đây là thứ học qua cách thầy làm mẫu và sửa.
Vì vậy trong trường vẫn giữ lối "thầy kèm trò", và nhiều diễn viên trẻ sau khi ra trường còn tìm đến nghệ nhân lớn tuổi để học thêm những bài bản cổ ít người biết.
Những thách thức của việc học chèo bây giờ
- Người học ít đi. Sân khấu truyền thống cạnh tranh với nhiều loại giải trí; số người theo đuổi chèo chuyên nghiệp không nhiều như trước.
- Nghệ nhân lớn tuổi. Nhiều người giữ làn điệu, trích đoạn hiếm đã cao tuổi. Việc ghi hình, ghi âm họ là cuộc chạy đua với thời gian.
- Thiếu sân diễn thường xuyên. Diễn viên học xong cần diễn nhiều mới chín; số buổi diễn ít thì tay nghề chậm lên.
- Đổi mới mà không mất gốc. Chèo mới, chèo kết hợp âm nhạc hiện đại thu hút khán giả trẻ, nhưng người học vẫn phải nắm chèo cổ làm nền.
Ở chiều ngược lại, các câu lạc bộ chèo ở xã, phường, trường học và việc dạy hát chèo cho học sinh tiểu học, trung học ở một số địa phương đang giữ cho chèo một lớp người nghe, người hát nghiệp dư — thứ mà phường chèo xưa vốn dựa vào.
Góc nhìn hôm nay: muốn học chèo thì bắt đầu từ đâu
- Nghiệp dư, bất kỳ tuổi nào: tìm câu lạc bộ chèo ở xã, phường, nhà văn hoá; nhiều nơi ở Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh có lớp. Học vài làn điệu cơ bản (như hát sắp, đường trường) là đủ để hiểu chèo từ bên trong.
- Chuyên nghiệp: tìm hiểu thông tin tuyển sinh ngành diễn viên kịch hát dân tộc / chèo của Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội và các trường văn hoá nghệ thuật tỉnh; hệ trung cấp thường tuyển từ tuổi thiếu niên.
- Phụ huynh có con thích chèo: cho con xem diễn thật trước khi đăng ký học; để con chọn theo sở thích, không đặt nặng thành tích. Giọng trẻ đang vỡ nên được thầy hướng dẫn, không ép hát lâu.
- Đọc: các công trình về chèo của Viện Sân khấu và các nhà nghiên cứu chèo; hồi ký, sách viết về nghệ nhân chèo cho thấy lối học xưa sinh động hơn mọi giáo trình.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa học chèo như thế nào?
Người học theo một phường chèo, xem các bậc đàn anh diễn, được trùm phường và nghệ nhân dạy truyền khẩu từng câu hát, từng bộ động tác, rồi đóng vai phụ trước khi lên vai chính. Không có giáo trình, mọi thứ nằm trong trí nhớ và thân thể người thầy.
Học chèo chuyên nghiệp ở đâu?
Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội có đào tạo diễn viên kịch hát dân tộc, và nhiều trường cao đẳng, trung cấp văn hoá nghệ thuật ở các tỉnh Bắc Bộ có ngành chèo. Nên xem thông tin tuyển sinh chính thức hằng năm của từng trường.
Bà tổ nghề chèo là ai?
Giới chèo truyền tụng bà Phạm Thị Trân, được kể là sống thời Đinh, thế kỷ 10, là bà tổ của nghề hát. Đây là truyền thống tôn vinh của nghề, có đền thờ và lễ giỗ, chưa phải sử liệu đã kiểm chứng đầy đủ.
Học chèo mất bao lâu?
Hệ đào tạo chính quy kéo dài vài năm tuỳ bậc học. Nhưng giới nghề thường nói học chèo là học cả đời, vì luyến láy, hơi chèo và cái duyên của vai chỉ chín qua nhiều năm đi diễn và học thêm từ nghệ nhân.
Người lớn tuổi có học chèo được không?
Được, theo hướng nghiệp dư. Các câu lạc bộ chèo ở xã, phường, nhà văn hoá nhận người ở nhiều độ tuổi, dạy từ các làn điệu cơ bản. Đây cũng là cách chèo giữ được lớp người nghe hiểu nghề.
