Diễn với phông xanh: cách diễn viên tưởng tượng thứ không có ở đó

Diễn với phông xanh là diễn trong một căn phòng trống phủ vải hoặc sơn màu xanh lá (đôi khi xanh dương), nơi sau này phần mềm sẽ thay nền bằng lâu đài, biển lửa hay một sinh vật khổng lồ. Cái khó nằm ở chỗ diễn viên phải phản ứng thật với thứ không có ở đó: biết nó ở đâu, to cỡ nào, di chuyển ra sao, và tin vào nó đủ để người xem tin. Bí quyết của người làm nghề là biến cái trống rỗng thành thứ cụ thể: xem tranh thiết kế, có điểm nhìn rõ ràng, và dựng hình ảnh trong đầu thật chi tiết.

Phông xanh hoạt động thế nào

Kỹ thuật này gọi là tách nền theo màu (chroma key). Máy tính nhận ra một dải màu nhất định trong khung hình rồi làm nó trong suốt, sau đó ghép hình ảnh khác vào chỗ trống. Màu được chọn phải ít xuất hiện trên da người và trang phục.

Hệ quả trực tiếp cho diễn viên: không mặc đồ trùng màu nền (áo xanh lá trước phông xanh lá sẽ "biến mất"), không đeo trang sức quá bóng vì phản chiếu nền. Phục trang thường đã lo việc này, nhưng diễn viên nên biết để không tự ý thêm đồ.

Trên người diễn viên có thể có những dấu nhỏ để phần mềm bám theo chuyển động. Ghi chuyển động toàn thân và gương mặt (motion capture) là một lĩnh vực riêng; bài này nói về việc diễn trước phông nền trống.

Những thứ giúp diễn viên "thấy" cái không có

Tranh thiết kế và hình dựng trước

Trước khi quay, nên xin xem tranh thiết kế bối cảnh, nhân vật kỹ xảo, và nếu có thì đoạn hình dựng trước bằng máy tính (previs) cho thấy cảnh sẽ trông thế nào. Biết con rồng to bằng ngôi nhà hay bằng con ngựa thay đổi hoàn toàn cách ngẩng đầu, cách lùi lại.

Điểm nhìn

Quả bóng tennis gắn trên cây sào, một miếng băng dính chữ X trên tường xanh, một người cầm gậy có đầu đánh dấu đứng đúng chỗ đầu sinh vật. Đây là những "điểm nhìn" đoàn phim đặt để mọi diễn viên nhìn cùng một chỗ. Nếu ba người nhìn ba chỗ khác nhau, kỹ xảo sau này không thể đặt sinh vật vào đâu cho khớp.

Người đứng thế

Với nhân vật dựng bằng máy tính nhưng có kích cỡ người, nhiều đoàn cho một diễn viên mặc bộ đồ màu nền đứng diễn cùng, nói thoại, di chuyển, để bạn diễn có người thật mà phản ứng. Sau đó người này được xoá đi. Đây là cách giữ cho phần tương tác còn sống.

Đạo cụ thật trong tay

Dù xung quanh là ảo, đoàn phim cố cho diễn viên chạm vào thứ thật nhất có thể: cái tay nắm cửa, mặt bàn, một tảng đá giả. Tay chạm vào vật có trọng lượng giúp cơ thể phản ứng đúng.

Âm thanh

Có đoàn phát tiếng động ngay tại trường quay (tiếng gầm, tiếng nổ) để diễn viên giật mình đúng lúc. Nếu không, trợ lý đạo diễn sẽ hô lệnh hoặc đếm nhịp.

Kỹ năng tưởng tượng của diễn viên

Trường phái nào cũng coi trí tưởng tượng là cơ bắp của diễn viên, và phông xanh là nơi cơ bắp ấy bị thử thách nhất. Một vài cách luyện phổ biến:

• Dựng chi tiết bằng giác quan: không chỉ "có một con quái vật", mà nó bốc mùi gì, tiếng thở của nó nghe ra sao, hơi nóng phả ra có làm mặt rát không. Cơ thể phản ứng với chi tiết cảm giác chứ không phản ứng với khái niệm.
• Ghép với ký ức thật: cảm giác đứng mép vách đá có thể mượn từ lần đứng trên tầng cao nhìn xuống. Không cần cảm xúc giống y, chỉ cần phản xạ cơ thể (dạ dày thắt, đầu gối mềm).
• Thống nhất với bạn diễn: trước mỗi đúp, hai người mô tả cho nhau thứ mình "thấy" để hình ảnh trong đầu khớp nhau.
• Giữ kích thước nhất quán: nếu sinh vật cao bằng tầng hai, mọi lần ngẩng nhìn phải cùng góc.

Cơ thể trong không gian trống

Trên phông xanh, mặt đất có thể bằng phẳng trong khi cảnh cuối cùng là sườn núi dốc. Diễn viên phải tự tạo dáng đi leo dốc, dáng người chống gió, dáng thăng bằng trên boong tàu chao đảo. Đây là chỗ các bài luyện hình thể của sân khấu tỏ ra rất có ích: kỹ năng làm cho khán giả tin vào một bức tường vô hình, một sợi dây vô hình.

Cảnh bay, treo dây cáp, ngã từ trên cao luôn có đội đóng thế và người điều phối hành động giám sát. Diễn viên không tự thử nhảy, ngã hay treo người mà không có người hướng dẫn chuyên môn và thiết bị an toàn.

Thách thức tinh thần

Diễn hàng ngày trong căn phòng một màu, không có cảnh vật để "mượn" cảm xúc, có thể làm diễn viên mệt và thấy tách rời. Một số diễn viên từng chia sẻ công khai trong phỏng vấn rằng họ cảm thấy cô đơn, khó tìm cảm xúc khi quay nhiều tuần trước phông xanh. Cách đoàn phim giảm bớt: cho xem hình dựng trước, mô tả cảnh trước mỗi đúp, đặt bạn diễn thật khi có thể, xen kẽ ngày quay ở bối cảnh thật.

Màn LED: phông nền đã hiện sẵn

Từ cuối thập niên 2010, nhiều phim và phim truyền hình nước ngoài dùng phòng quay màn LED: những bức tường và trần màn hình lớn chiếu sẵn cảnh nền dựng bằng máy tính, thay đổi phối cảnh theo chuyển động máy quay. Loạt phim The Mandalorian (2019) thường được nhắc tới như dự án đã đưa cách làm này ra đại chúng.

Với diễn viên, màn LED là một thay đổi lớn: họ thấy được sa mạc, con tàu, bầu trời quanh mình, ánh sáng từ cảnh nền hắt lên mặt họ như thật. Diễn trở nên gần với diễn ở bối cảnh thật hơn. Tuy vậy, phông xanh vẫn được dùng rất nhiều vì rẻ hơn và linh hoạt cho những thứ màn LED chưa làm tốt.

Góc nhìn hôm nay: tập diễn với cái không có

• Bài tập vật vô hình: cầm một cái cốc tưởng tượng, uống, đặt xuống. Rồi một cái va li nặng, một con mèo đang giãy. Quay lại xem người xem có đoán được vật gì, nặng bao nhiêu không.
• Bài tập điểm nhìn: dán một chấm lên tường, tưởng tượng đó là mắt một con vật cao gấp đôi mình đang tiến lại. Phản ứng ba lần, mỗi lần giữ đúng điểm nhìn.
• Xem các đoạn hậu trường (making-of) chính thức của phim kỹ xảo để thấy diễn viên đứng giữa phông nền trống và đối chiếu với thành phẩm.