Diễn viên nhí trên phim trường được bảo vệ bằng hai lớp: luật lao động (giới hạn giờ làm, cấm làm đêm, cần người đại diện ký hợp đồng) và cách đoàn phim tổ chức (người giám hộ luôn có mặt, lịch quay quanh giờ học, cảnh khó được dựng sao cho trẻ không phải chịu đựng thật). Ở Việt Nam, Bộ luật Lao động 2019 có riêng các quy định cho người lao động chưa thành niên, trong đó trẻ dưới 15 tuổi làm việc không quá 4 giờ một ngày và 20 giờ một tuần. Phụ huynh nên nắm những mốc này trước khi cho con nhận vai.
Bài học lịch sử: từ Hollywood những năm 1930
Thời kỳ đầu điện ảnh, trẻ em trên phim trường gần như không được luật nào che chắn. Nhiều câu chuyện về diễn viên nhí làm việc nhiều giờ, mất học, lớn lên không còn gì từ chính công sức mình đã khiến các nơi phải đặt luật.
Mốc hay được nhắc là Luật Coogan của bang California, Mỹ, thông qua năm 1939, mang tên diễn viên nhí Jackie Coogan, người nổi tiếng từ phim The Kid (1921) của Charlie Chaplin. Khi trưởng thành, ông kiện để đòi lại phần thu nhập thời thơ ấu, và vụ việc thúc đẩy luật buộc trích một phần thu nhập của trẻ vào tài khoản được bảo vệ. California cũng có quy định về giáo viên trường quay, người vừa dạy học vừa giám sát sức khoẻ, an toàn của trẻ trên phim trường. Anh có hệ thống giấy phép biểu diễn cho trẻ em do chính quyền địa phương cấp. Chi tiết luật mỗi nơi đã được sửa nhiều lần; ở đây chỉ nêu tinh thần chung.
Luật Việt Nam nói gì
Bộ luật Lao động 2019 (hiệu lực từ 1/1/2021) có một mục riêng về lao động chưa thành niên. Những điểm phụ huynh nên biết:
| Độ tuổi | Điểm chính theo Bộ luật Lao động 2019 |
|---|---|
| Dưới 13 tuổi | Chỉ được làm công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao không gây tổn hại tới sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách; người sử dụng lao động phải được cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh đồng ý |
| Dưới 15 tuổi | Hợp đồng lao động bằng văn bản, ký với người đại diện theo pháp luật của trẻ và có sự đồng ý của chính trẻ; không quá 4 giờ/ngày, 20 giờ/tuần; không làm thêm giờ, không làm đêm; bố trí giờ làm không ảnh hưởng giờ học; khám sức khoẻ trước khi nhận và định kỳ |
| Từ 15 đến dưới 18 tuổi | Không quá 8 giờ/ngày, 40 giờ/tuần; làm thêm giờ, làm đêm chỉ trong một số nghề, công việc theo danh mục quy định |
Ngoài ra Luật Trẻ em 2016 quy định quyền của trẻ được bảo vệ đời sống riêng tư, hình ảnh. Các văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi; trước khi ký, phụ huynh nên đọc bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý. Thực tế quay ở nhiều đoàn không phải lúc nào cũng đủ chặt như luật, nên hiểu luật giúp phụ huynh biết quyền của con mình mà đề nghị.
Một ngày quay của trẻ nên được tổ chức thế nào
- Người giám hộ luôn có mặt, ở trong tầm nhìn của trẻ, kể cả lúc thay đồ và hoá trang.
- Cảnh của trẻ xếp vào đầu ngày, khi trẻ còn tỉnh táo; tránh để trẻ chờ cả buổi rồi quay lúc mệt.
- Có chỗ nghỉ riêng, yên tĩnh, có đồ ăn uống và hoạt động nhẹ để trẻ không chán.
- Có một người trong đoàn phụ trách trẻ, giải thích cho trẻ việc gì sắp diễn ra bằng lời dễ hiểu.
- Không để trẻ xem cảnh bạo lực, kinh dị của người lớn nếu không cần cho vai.
- Bài vở không bị bỏ: lịch quay sắp quanh giờ học, hoặc có thời gian học bù.
Cảnh cảm xúc nặng: diễn mà không bị tổn thương
Trẻ nhỏ chưa tách rõ giữa giả và thật như người lớn. Đẩy trẻ vào nỗi sợ hay nỗi buồn thật để lấy cảnh khóc là cách làm bị giới làm nghề hiện nay phê phán. Những cách nhẹ nhàng hơn mà nhiều đạo diễn dùng:
- Giải thích rằng đây là "giả vờ", cho trẻ thấy máy quay, đèn, người ở sau ống kính.
- Dùng bài tập sân khấu phù hợp lứa tuổi để trẻ vào tình huống tưởng tượng, rồi ra khỏi đó bằng một hoạt động vui.
- Quay cận cảnh phản ứng của trẻ với một thứ khác, rồi dựng ghép, thay vì bắt trẻ thật sự trải qua cảnh đáng sợ.
- Dùng thuốc nhỏ mắt tạo nước mắt nếu cần, với sự đồng ý của phụ huynh.
- Sau cảnh nặng, dành thời gian cho trẻ "trở về": ôm, nói chuyện, nhắc rằng mọi thứ đều ổn.
Nếu sau buổi quay trẻ có dấu hiệu lo âu kéo dài, mất ngủ, sợ hãi, phụ huynh nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự phán đoán.
Cảnh nguy hiểm và cảnh hành động
Những cảnh ngã, chạy trên cao, gần nước, gần lửa, gần xe cộ, gần động vật cần người điều phối hành động và biện pháp an toàn, hoặc dùng người đóng thế, kỹ xảo. Phụ huynh có quyền hỏi rõ cảnh sẽ được quay thế nào, ai chịu trách nhiệm an toàn, và từ chối nếu thấy không yên tâm.
Câu hỏi phụ huynh nên hỏi trước khi ký
| Nên hỏi | Vì sao |
|---|---|
| Con sẽ quay những cảnh nào, có cảnh cảm xúc nặng hay nguy hiểm không? | Để chuẩn bị tinh thần cho con và đề nghị cách làm an toàn |
| Lịch quay dự kiến mỗi ngày bao nhiêu giờ, có quay đêm không? | Đối chiếu với giới hạn giờ làm theo luật |
| Ai phụ trách trẻ em trong đoàn? | Có người để liên hệ khi có vấn đề |
| Hình ảnh của con sẽ được dùng ở đâu, trong bao lâu? | Bảo vệ quyền riêng tư và hình ảnh của trẻ |
| Phụ huynh có được ở cạnh con suốt buổi quay không? | Đây nên là điều kiện bắt buộc |
Sau khi phim ra mắt
Đóng phim xong, áp lực có khi mới bắt đầu: con được chú ý trên mạng xã hội, bị bạn bè trêu, bị người lạ bình phẩm ngoại hình. Phụ huynh nên quản lý tài khoản mạng xã hội của con, hạn chế chia sẻ thông tin trường lớp, nơi ở, và nói chuyện với con về những lời khen chê từ người lạ.
Một điều quan trọng không kém: không so sánh, chấm điểm hay xếp hạng con với các bạn nhỏ khác, cũng không biến vai diễn thành thước đo giá trị của con. Đóng phim là một trải nghiệm, không phải cuộc thi.
Góc nhìn hôm nay: khi con muốn đóng phim
Trẻ thích diễn có nhiều con đường nhẹ nhàng hơn đóng phim chuyên nghiệp: câu lạc bộ kịch ở trường, lớp năng khiếu ở nhà văn hoá, các dự án phim ngắn của sinh viên có sự giám sát. Những môi trường đó cho trẻ niềm vui diễn mà không kèm áp lực lịch quay, tiền bạc, dư luận. Nếu sau này con thật sự theo nghề, nền tảng đó vẫn còn nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em được đóng phim từ mấy tuổi?
Luật Việt Nam không cấm trẻ nhỏ tham gia hoạt động nghệ thuật, nhưng với trẻ dưới 13 tuổi chỉ được làm công việc nghệ thuật không gây hại cho sự phát triển và cần sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh. Hợp đồng phải ký với người đại diện theo pháp luật của trẻ.
Diễn viên nhí được quay tối đa bao nhiêu giờ một ngày?
Theo Bộ luật Lao động 2019, người dưới 15 tuổi làm việc không quá 4 giờ một ngày và 20 giờ một tuần, không làm thêm giờ, không làm đêm. Từ 15 đến dưới 18 tuổi không quá 8 giờ một ngày và 40 giờ một tuần.
Luật Coogan là gì?
Là luật của bang California, Mỹ, thông qua năm 1939, buộc trích một phần thu nhập của diễn viên nhí vào tài khoản được bảo vệ cho tới khi trẻ trưởng thành. Luật mang tên diễn viên nhí Jackie Coogan và đã được sửa đổi nhiều lần sau đó.
Làm sao để diễn viên nhí khóc mà không bị tổn thương?
Đoàn phim có thể dùng tình huống tưởng tượng phù hợp lứa tuổi, dựng ghép cận cảnh, hoặc thuốc nhỏ mắt với sự đồng ý của phụ huynh. Không nên dọa nạt hay tạo nỗi sợ thật cho trẻ, và cần thời gian cho trẻ trở lại bình thường sau cảnh quay.
Phụ huynh có được ở cạnh con trên phim trường không?
Nên có, và phụ huynh nên coi đây là điều kiện khi đồng ý cho con tham gia. Người giám hộ ở cạnh giúp trẻ yên tâm và kịp thời lên tiếng nếu có điều gì không ổn.
