Diễn viên thuộc hàng trăm trang thoại phần lớn không phải nhờ học vẹt. Các nghiên cứu tâm lý học về diễn viên chuyên nghiệp, nổi bật nhất là của cặp tác giả Helga Noice (nhà tâm lý học) và Tony Noice (diễn viên, đạo diễn), cho thấy họ thuộc lời như một sản phẩm phụ của việc hiểu vì sao nhân vật nói câu đó: phân tích mục đích từng câu, gắn lời với hành động, rồi tập nói như đang thật sự muốn điều đó. Kết hợp với ôn cách quãng, tự kiểm tra và ngủ đủ, đó là nền tảng của việc thuộc thoại nhanh và nhớ lâu.
Ai đã nghiên cứu chuyện này
Từ khoảng thập niên 1990, Helga Noice và Tony Noice thực hiện một loạt nghiên cứu phỏng vấn và thí nghiệm với diễn viên chuyên nghiệp ở Mỹ. Câu hỏi của họ đơn giản: diễn viên làm gì khi học một vai mới? Kết quả được tổng hợp trong cuốn The Nature of Expertise in Professional Acting: A Cognitive View và nhiều bài báo khoa học sau đó.
Phát hiện đáng chú ý: khi được yêu cầu kể lại cách học thoại, diễn viên ít nói về lặp đi lặp lại. Họ nói về việc chia kịch bản thành từng đoạn nhỏ theo ý đồ, hỏi nhân vật muốn gì ở người kia, vì sao lại chọn đúng chữ này. Trong các thí nghiệm, người được hướng dẫn học theo cách đó thường nhớ tốt hơn người chỉ đọc đi đọc lại.
"Trải nghiệm chủ động": cốt lõi của cách học
Nhóm Noice gọi cơ chế chính là trải nghiệm chủ động (active experiencing): người học dùng cả ý nghĩ, cảm xúc và cơ thể để thật sự "muốn" điều câu thoại muốn. Một câu như "Anh đừng đi" không được học như chuỗi âm thanh, mà như một hành động: níu giữ, van nài, ra lệnh. Khi lời gắn với hành động, trí nhớ có nhiều móc để bám.
Điều này khớp với những nguyên tắc đã biết của tâm lý học trí nhớ: thông tin được xử lý theo nghĩa nhớ tốt hơn thông tin chỉ xử lý theo hình thức; thông tin gắn với hành động cơ thể cũng nhớ tốt hơn. Nói cách khác, cách học của diễn viên giỏi không phải bí kíp riêng, mà là ứng dụng triệt để những gì khoa học nhận thức đã thấy.
Các bước thực hành thường gặp
- Đọc cả kịch bản trước: biết câu chuyện, biết nhân vật đi từ đâu tới đâu, trước khi học bất kỳ câu nào.
- Chia nhịp: tách cảnh thành các đoạn nhỏ, mỗi đoạn một ý đồ của nhân vật (thuyết phục, né tránh, thú nhận). Ghi ý đồ bằng một động từ bên lề.
- Hỏi "vì sao chữ này": vì sao nhân vật nói "về đi" mà không nói "đi về"? Những câu hỏi nhỏ buộc trí óc xử lý từng chữ theo nghĩa.
- Học theo câu gợi: thuộc câu của bạn diễn ngay trước câu mình, vì câu đó là cái kích hoạt lời mình.
- Nói thành tiếng, đi lại: tập trong lúc làm các động tác của cảnh. Lời gắn với chuyển động thường bật ra tự nhiên hơn.
- Tự kiểm tra: che lời mình, nhìn câu gợi, nói lại. Sai thì xem, rồi thử lại.
Những gì khoa học trí nhớ nói thêm
| Nguyên tắc | Nội dung chính | Áp dụng khi học thoại |
|---|---|---|
| Xử lý theo nghĩa | Hiểu và liên kết ý giúp nhớ tốt hơn lặp lại hình thức | Phân tích ý đồ trước khi học thuộc |
| Hiệu ứng kiểm tra | Tự gọi lại từ trí nhớ củng cố tốt hơn đọc lại (các nghiên cứu của Roediger và Karpicke thường được trích) | Che lời, tự nói, rồi mới xem |
| Ôn cách quãng | Chia nhỏ thời gian học qua nhiều ngày nhớ lâu hơn dồn một lần (đã quan sát từ thời Ebbinghaus cuối thế kỷ 19) | Học mỗi ngày một ít, ôn lại cảnh cũ |
| Giấc ngủ | Ngủ giúp củng cố những gì học trong ngày | Ôn trước khi ngủ, kiểm tra lại buổi sáng |
| Gắn với cơ thể | Lời đi kèm hành động dễ gọi lại hơn | Tập thoại cùng động tác của cảnh |
Khoa học về trí nhớ còn nhiều tranh luận về mức độ, về điều kiện áp dụng. Bảng trên chỉ tóm những nguyên tắc được nhiều nghiên cứu ủng hộ, không phải công thức đảm bảo.
Mẹo nghề diễn viên hay dùng
Chữ cái đầu
Viết lại đoạn thoại chỉ bằng chữ cái đầu mỗi từ, rồi nhìn đó mà nói. Cách này buộc trí nhớ làm việc nhưng vẫn có điểm tựa. Với tiếng Việt đơn âm, có người viết chữ đầu mỗi cụm từ thay vì mỗi tiếng.
Ghi âm bạn diễn
Thu giọng mình đọc lời của các nhân vật khác, để trống khoảng lặng cho lời mình. Nghe trong lúc đi bộ, nấu ăn, và nói vào khoảng lặng.
Bạn tập
Nhờ một người đọc lời bạn diễn và theo dõi kịch bản để nhắc khi sai. Người nhắc nên chỉ ra cả chỗ sai chữ, vì sai một chữ có thể đổi nghĩa và làm bạn diễn lỡ câu gợi.
Học đúng chữ ngay từ đầu
Thuộc sai rồi sửa khó hơn thuộc đúng từ đầu. Trên phim trường, đạo diễn có thể cho phép đổi lời, nhưng nên hỏi chứ đừng tự đổi; trên sân khấu, đổi lời làm bạn diễn mất câu gợi.
Phim truyền hình: khi thời gian học quá ít
Ở những bộ phim truyền hình dài tập quay nhanh, diễn viên có khi chỉ nhận kịch bản vài ngày, thậm chí một đêm trước khi quay. Đây là chỗ cách học theo ý đồ phát huy tác dụng: không có thời gian lặp hàng trăm lần, thì hiểu nhanh mục đích từng cảnh rồi học quanh nó. Nhiều diễn viên cũng ưu tiên thuộc chắc ý và câu gợi, chấp nhận đổi vài chữ nhỏ nếu đạo diễn đồng ý.
Còn sân khấu thì ngược lại: thời gian tập dài, nhưng phải giữ lời qua hàng chục, hàng trăm đêm diễn. Ôn định kỳ, kể cả khi đã thuộc, giúp tránh trượt chữ dần theo thời gian.
Diễn kịch và trí nhớ người lớn tuổi
Một hướng nghiên cứu khác của nhóm Noice là đưa phương pháp học vai vào lớp học cho người cao tuổi. Họ báo cáo một số cải thiện trên các bài kiểm tra nhận thức so với nhóm đối chứng. Kết quả này thú vị nhưng nên hiểu đúng mức: đó là các nghiên cứu cụ thể, quy mô có giới hạn, không phải bằng chứng rằng học kịch chữa được suy giảm trí nhớ. Với người có lo lắng về trí nhớ, nên gặp bác sĩ.
Góc nhìn hôm nay: bài tập 7 ngày cho một trang thoại
- Ngày 1: đọc cả cảnh, chia nhịp, ghi động từ ý đồ bên lề.
- Ngày 2: học nửa đầu bằng cách che lời, nhìn câu gợi, nói thành tiếng.
- Ngày 3: ôn nửa đầu, học nửa sau.
- Ngày 4: nói cả cảnh trong lúc làm động tác, ghi âm lại.
- Ngày 5: nghỉ, không học.
- Ngày 6: tự kiểm tra từ đầu không nhìn, đánh dấu chỗ vấp.
- Ngày 7: chạy với bạn tập, đổi nhịp nhanh chậm để chắc lời không phụ thuộc một nhịp duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên học thuộc lời thoại bằng cách nào?
Phần lớn diễn viên chuyên nghiệp học bằng cách hiểu ý đồ của nhân vật trong từng câu, gắn lời với hành động và tự kiểm tra nhiều lần, thay vì chỉ đọc đi đọc lại. Ôn cách quãng và ngủ đủ giúp nhớ lâu.
Nghiên cứu nào nói về cách diễn viên thuộc thoại?
Nổi bật là các nghiên cứu của Helga Noice và Tony Noice từ thập niên 1990, tổng hợp trong cuốn The Nature of Expertise in Professional Acting. Họ mô tả cơ chế "trải nghiệm chủ động" giúp diễn viên nhớ lời qua việc hiểu và muốn điều câu thoại muốn.
Học vẹt lời thoại có hiệu quả không?
Có thể thuộc được, nhưng thường chậm hơn và dễ quên hơn, lại khiến lời nói ra nghe như đọc. Kết hợp hiểu nghĩa và tự kiểm tra thường cho kết quả tốt hơn.
Quên lời giữa cảnh quay thì sao?
Trên phim trường, đoàn sẽ cắt và quay lại, nên đừng hoảng. Thuộc chắc câu gợi của bạn diễn và ý đồ của từng đoạn giúp tự tìm lại lời nhanh hơn.
Mất bao lâu để thuộc một vai?
Tuỳ độ dài vai, kinh nghiệm và thời gian có. Không có con số chung; quan trọng là chia nhỏ việc học qua nhiều ngày, bắt đầu sớm và ôn đều, thay vì dồn vào đêm trước.
