Điều phối cảnh thân mật (intimacy coordinator) là người chuyên dàn dựng các cảnh ôm, hôn, khoả thân hoặc gợi cảm trên phim trường và sân khấu, sao cho diễn viên được an toàn, được đồng ý rõ ràng và cảnh vẫn phục vụ câu chuyện. Họ làm cầu nối giữa đạo diễn và diễn viên, biên đạo từng động tác như biên đạo một cảnh đánh nhau, và lo các biện pháp bảo vệ như trường quay kín, đồ che chắn. Nghề này hình thành ở Mỹ và Anh trong khoảng hai thập niên gần đây và trở nên phổ biến từ cuối những năm 2010.
Vì sao cần một nghề riêng
Từ lâu, sân khấu và điện ảnh đã có biên đạo hành động cho cảnh đánh nhau. Không ai bảo hai diễn viên "cứ đánh tự nhiên đi" vì ai cũng hiểu sẽ có người bị thương. Nhưng với cảnh thân mật, suốt nhiều thập niên, câu "cứ làm tự nhiên" lại là chuyện bình thường. Diễn viên, nhất là người trẻ hoặc mới vào nghề, thường ngại từ chối vì sợ mất vai, sợ bị coi là khó tính. Ranh giới không được nói ra trước, và chuyện xảy ra trong cảnh quay thường chỉ được kể lại nhiều năm sau.
Ý tưởng cốt lõi của nghề điều phối thân mật rất giản dị: cảnh thân mật cũng là một cảnh có rủi ro về thân thể và tinh thần, nên cũng cần được dàn dựng, tập và thoả thuận như mọi cảnh rủi ro khác.
Nghề này ra đời thế nào
- Giữa thập niên 2000: ở Mỹ, Tonia Sina viết luận văn thạc sĩ nghệ thuật tại Đại học Virginia Commonwealth về việc dàn dựng cảnh thân mật trên sân khấu, thường được nhắc là một trong những công trình đặt nền cho lĩnh vực này.
- Năm 2016: Tonia Sina cùng Alicia Rodis và Siobhan Richardson lập tổ chức Intimacy Directors International, xây dựng cách làm và đào tạo người hành nghề cho sân khấu.
- Cuối thập niên 2010: ở Anh, nhà biên đạo Ita O'Brien soạn bộ hướng dẫn cho cảnh thân mật trên phim trường, được nhiều đoàn phim và trường kịch áp dụng.
- Năm 2018: kênh HBO thông báo sẽ có điều phối thân mật cho mọi phim, loạt phim của mình có cảnh thân mật. Đây là bước ngoặt đưa nghề vào truyền hình và điện ảnh lớn.
- Năm 2020: nghiệp đoàn diễn viên SAG-AFTRA ở Mỹ công bố bộ tiêu chuẩn và quy trình làm việc với điều phối thân mật.
Sự phát triển nhanh cuối thập niên 2010 gắn với làn sóng nhiều người trong ngành điện ảnh lên tiếng về quấy rối và lạm dụng nơi làm việc. Câu hỏi "làm sao để cảnh quay an toàn" từ đó được đặt ra nghiêm túc hơn.
Điều phối thân mật làm gì
| Giai đoạn | Công việc |
|---|---|
| Đọc kịch bản | Đánh dấu mọi cảnh có tiếp xúc thân mật hoặc khoả thân, kể cả những chỗ kịch bản chỉ ghi mơ hồ |
| Trao đổi với đạo diễn | Hỏi cảnh cần kể điều gì: tình yêu, quyền lực, sự vụng về, nỗi cô đơn; cần thấy gì, không cần thấy gì |
| Trao đổi riêng với từng diễn viên | Hỏi ranh giới: chỗ nào được chạm, chỗ nào không, mức độ khoả thân chấp nhận được |
| Thoả thuận bằng văn bản | Với phim, mức khoả thân và nội dung cảnh thường được ghi rõ trong hợp đồng hoặc phụ lục |
| Biên đạo | Chia cảnh thành từng động tác cụ thể, có nhịp, có điểm bắt đầu và kết thúc |
| Ngày quay | Đề nghị trường quay kín, chuẩn bị đồ che chắn, áo choàng giữa các đúp, theo dõi và lên tiếng khi có điều vượt thoả thuận |
| Sau cảnh | Hỏi thăm diễn viên, giúp họ ra khỏi cảnh, ghi nhận điều cần chỉnh |
Ở sân khấu, vai trò tương tự thường được gọi là intimacy director (đạo diễn thân mật), vì họ dàn dựng cảnh để được diễn lặp lại hàng chục đêm, giống cách biên đạo hành động dựng cảnh đánh nhau.
Năm nguyên tắc thường được nhắc
Tổ chức Intimacy Directors International phổ biến một bộ nguyên tắc mà nhiều người hành nghề dùng làm nền:
- Bối cảnh: cảnh thân mật phải có lý do trong câu chuyện; diễn viên hiểu vì sao cảnh tồn tại.
- Giao tiếp: mọi người nói rõ, dùng từ ngữ chuyên môn, không ám chỉ, không đùa cợt.
- Đồng ý: diễn viên đồng ý với từng động tác cụ thể, và có quyền rút lại đồng ý bất cứ lúc nào.
- Biên đạo: cảnh được dựng thành chuỗi động tác cố định, không ứng biến.
- Khép lại: có nghi thức kết thúc cảnh để diễn viên ra khỏi vai và trở lại quan hệ đồng nghiệp.
Biên đạo cảnh thân mật giống biên đạo cảnh đánh nhau
Đây là cách hiểu giúp nhiều người bớt ngượng. Một cảnh hôn được chia thành các nhịp: tay đặt ở đâu, đếm đến mấy, đầu nghiêng bên nào, ai rời ra trước. Cũng như cảnh đánh nhau, cảm xúc của nhân vật nằm ở cách diễn viên thực hiện chuỗi động tác ấy, ở hơi thở, ánh mắt, nhịp nhanh hay chậm, chứ không cần diễn viên "để mình cuốn theo".
Lợi ích không chỉ là an toàn. Cảnh được biên đạo thì lặp lại được qua nhiều đúp, nhiều đêm, người dựng phim nối được các góc máy, và diễn viên được giải phóng để tập trung vào nhân vật thay vì lo lắng. Nhiều diễn viên kể rằng có điều phối, họ diễn những cảnh này thoải mái và tốt hơn hẳn.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Điều phối thân mật là người kiểm duyệt." Không. Họ không quyết định cảnh có được làm hay không; họ giúp đạo diễn đạt được điều mình muốn bằng cách an toàn.
- "Chỉ cần cho cảnh khoả thân." Một cái ôm, một cái hôn, một cảnh có trẻ em gần người lớn cũng có thể cần.
- "Làm cảnh mất tự nhiên." Thực tế cảnh được biên đạo thường trông tự nhiên hơn, vì diễn viên không còn căng thẳng.
- "Chỉ bảo vệ diễn viên nữ." Nghề này bảo vệ mọi diễn viên, và cả đoàn phim.
Diễn viên nhí và người chưa thành niên
Với diễn viên chưa thành niên, nhiều quốc gia có luật và quy định riêng về nội dung trẻ được tham gia, giờ làm, sự có mặt của phụ huynh hoặc người giám hộ. Trong kịch học đường, nguyên tắc an toàn nhất là không dựng cảnh tiếp xúc thân mật thật giữa học sinh. Cảm xúc có thể thể hiện bằng ánh mắt, khoảng cách, một bàn tay dừng lại, hoặc bằng ánh sáng và chuyển cảnh. Nếu vở bắt buộc có một cái ôm hay nắm tay, hãy hỏi riêng từng em, thống nhất động tác cụ thể và cho phép các em từ chối mà không bị đổi vai.
Góc nhìn hôm nay: ở Việt Nam thì sao
Ở Việt Nam, nghề điều phối thân mật còn rất mới và chưa phổ biến trong các đoàn phim, nhà hát. Những nguyên tắc của nghề thì có thể áp dụng ngay, kể cả khi đoàn không có người chuyên trách:
- Đạo diễn trao đổi riêng với từng diễn viên về cảnh thân mật trước ngày tập, không đặt vấn đề trước đông người.
- Ghi rõ nội dung cảnh trong thoả thuận làm việc.
- Trường quay kín: chỉ những người thật sự cần có mặt.
- Biên đạo cảnh thành động tác cụ thể, không yêu cầu "cứ tự nhiên".
- Diễn viên có quyền dừng cảnh và không bị phạt vì điều đó.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các bộ hướng dẫn được nghiệp đoàn diễn viên ở Mỹ và Anh công bố, cùng các khoá đào tạo của những tổ chức điều phối thân mật quốc tế. Với người đi xem, lần tới thấy dòng chữ "intimacy coordinator" trong danh sách đoàn làm phim, hãy nhớ rằng phía sau cảnh mình xem có cả một quy trình chăm chút.
Câu hỏi thường gặp
Intimacy coordinator là gì?
Đó là người chuyên dàn dựng cảnh thân mật như ôm, hôn, khoả thân trên phim trường, bảo đảm diễn viên an toàn và đồng ý rõ ràng với từng động tác. Họ làm cầu nối giữa đạo diễn và diễn viên, biên đạo cảnh như biên đạo một trận đánh và lo trường quay kín. Ở sân khấu, vai trò tương tự gọi là intimacy director.
Nghề điều phối thân mật xuất hiện từ khi nào?
Nghề hình thành ở Mỹ và Anh từ giữa thập niên 2000, khi Tonia Sina nghiên cứu cách dàn dựng cảnh thân mật trên sân khấu. Năm 2016 tổ chức Intimacy Directors International ra đời. Năm 2018 HBO áp dụng cho mọi phim có cảnh thân mật, và năm 2020 SAG-AFTRA công bố tiêu chuẩn làm việc.
Điều phối thân mật có phải người kiểm duyệt không?
Không. Họ không quyết định cảnh có được làm hay không mà giúp đạo diễn đạt được điều mình muốn một cách an toàn. Họ bảo vệ ranh giới đã thoả thuận của diễn viên và lên tiếng khi có điều vượt quá thoả thuận đó.
Vì sao cảnh hôn cũng cần biên đạo?
Vì cảnh được chia thành động tác cụ thể thì diễn viên bớt căng thẳng, lặp lại được qua nhiều đúp hay nhiều đêm diễn, và không ai bị đặt vào tình huống bất ngờ. Cảm xúc của nhân vật vẫn nằm ở hơi thở, ánh mắt và nhịp của động tác. Nhiều diễn viên cho biết họ diễn tốt hơn khi cảnh được biên đạo.
Kịch học đường có nên có cảnh thân mật không?
Nguyên tắc an toàn là không dựng cảnh tiếp xúc thân mật thật giữa học sinh. Cảm xúc có thể diễn bằng ánh mắt, khoảng cách hay ánh sáng. Nếu cần một cái nắm tay hay cái ôm, thầy cô nên hỏi riêng từng em, thống nhất động tác và cho phép các em từ chối.
