Đóng khung vai (typecasting) là khi một diễn viên liên tục được mời vào cùng một kiểu nhân vật, vì ngoại hình, giọng nói hoặc một vai từng thành công rực rỡ, tới mức nhà làm phim và khán giả khó hình dung họ ở kiểu vai khác. Nó vừa có lợi, vì cho diễn viên một "thương hiệu" rõ ràng và việc làm đều đặn, vừa có hại, vì có thể giam họ trong một ngăn hẹp. Thoát khung thường đòi diễn viên chủ động chọn vai ngược kiểu, quay về sân khấu hoặc phim độc lập, và chấp nhận đi chậm một thời gian.
Đóng khung không phải chuyện mới
Từ lâu trước điện ảnh, sân khấu đã chia diễn viên theo loại vai. Commedia dell'arte ở Ý có những nhân vật cố định như ông già keo kiệt, anh hầu láu lỉnh, đôi tình nhân trẻ; một diễn viên có thể đóng cùng một nhân vật gần như cả đời. Sân khấu Pháp có hệ thống "emploi": người chuyên vai chàng trai trẻ, người chuyên vai thiếu nữ ngây thơ, người chuyên vai mẹ. Các đoàn kịch thường trực ở Anh, Mỹ thế kỷ 19 cũng tuyển diễn viên theo "dòng vai". Sân khấu truyền thống Việt có hệ vai riêng của chèo, tuồng, cải lương, nơi người nghệ sĩ được đào tạo chuyên cho một hệ vai.
Điểm khác của đóng khung trong điện ảnh hiện đại: nó thường không phải lựa chọn nghề nghiệp ban đầu, mà là hệ quả của thành công. Một vai được yêu thích quá mức khiến người ta chỉ muốn thấy diễn viên đó lặp lại.
Vì sao ngành phim đóng khung diễn viên
- Giảm rủi ro: nhà sản xuất chọn người đã chứng minh làm tốt kiểu vai đó.
- Quảng bá dễ: khán giả biết trước sẽ được xem gì khi thấy tên diễn viên.
- Tuyển vai nhanh: người làm tuyển vai làm việc với hàng trăm hồ sơ, xếp diễn viên vào nhóm giúp họ tìm nhanh.
- Ngoại hình: chiều cao, khuôn mặt, giọng, tuổi trông thấy khiến một số vai tự nhiên rơi vào một số người.
Một nghiên cứu xã hội học của Ezra Zuckerman và cộng sự về thị trường lao động diễn viên điện ảnh Mỹ, đăng trên American Journal of Sociology đầu thập niên 2000, gợi ý một nghịch lý: ở giai đoạn đầu sự nghiệp, có một hình ảnh rõ nét giúp diễn viên được chọn nhiều hơn; về sau, khi đã có tên tuổi, sự đa dạng mới thành lợi thế. Đây là một kết quả nghiên cứu cụ thể, không phải quy luật cho mọi nền điện ảnh, nhưng nó giải thích vì sao nhiều diễn viên chấp nhận một khung lúc đầu rồi tìm cách mở rộng sau.
Lợi và hại: đặt cạnh nhau
| Lợi | Hại |
|---|---|
| Có việc đều, được biết tới nhanh | Ít cơ hội thử sức ở vai khác |
| Trở thành chuyên gia trong kiểu vai đó, đào sâu được | Dễ lặp lại chính mình, mòn cảm hứng |
| Khán giả có sự tin cậy, gắn bó | Khán giả khó chấp nhận khi diễn viên đổi kiểu vai |
| Thương lượng dễ hơn khi đã có vị thế trong một mảng | Khi kiểu vai hết thời, sự nghiệp hụt theo |
| Có thể dùng làm bàn đạp để sau này chọn vai | Bị đồng nhất với nhân vật cả ngoài đời |
Những trường hợp được ghi nhận công khai
Bela Lugosi và bá tước Dracula
Diễn viên gốc Hungary Bela Lugosi đóng Dracula trên sân khấu Broadway rồi trong phim Dracula (1931) của hãng Universal. Vai diễn thành biểu tượng, và phần lớn sự nghiệp về sau của ông gắn với phim kinh dị. Các nhà sử học điện ảnh thường dẫn trường hợp này như ví dụ kinh điển của đóng khung vai thời hãng phim lớn.
Leonard Nimoy và Spock
Leonard Nimoy đóng nhân vật Spock trong loạt phim truyền hình Star Trek từ cuối thập niên 1960. Ông viết hai cuốn hồi ký với tên gọi đối lập nhau: I Am Not Spock (1975) và I Am Spock (1995). Hai nhan đề này hay được nhắc như một hành trình từ khó chịu với cái khung tới chấp nhận nó như một phần của mình. Ông cũng làm đạo diễn, nhiếp ảnh, đóng kịch.
Hai ví dụ trên cho thấy đóng khung không hẳn là bi kịch: nhiều diễn viên chọn sống hoà với vai biểu tượng của mình, đồng thời mở thêm những con đường khác bên ngoài.
Cách diễn viên thoát khung
Chọn vai ngược kiểu, kể cả vai nhỏ
Một vai phụ khác hẳn hình ảnh quen thuộc trong một bộ phim được giới chuyên môn chú ý có thể làm người tuyển vai nhìn lại. Nhiều diễn viên chấp nhận vai nhỏ hơn, cát-xê thấp hơn để đổi lấy cơ hội đó.
Quay về sân khấu
Sân khấu cho diễn viên thử những vai mà điện ảnh chưa dám giao. Khán giả kịch cũng quen với việc một người đóng vua hôm nay, đóng kẻ ăn mày tuần sau.
Phim độc lập và phim ngắn
Ngân sách nhỏ, rủi ro thấp hơn, đạo diễn trẻ thường sẵn sàng thử diễn viên ở kiểu vai lạ.
Tự tạo dự án
Một số diễn viên tự viết, tự sản xuất hoặc đạo diễn để tạo vai cho chính mình. Cách này đòi nhiều công sức nhưng cho quyền chủ động nhất.
Thay đổi chuẩn bị
Học thêm kỹ năng (giọng vùng miền, võ thuật sân khấu, nhạc cụ), thay đổi hình ảnh trong bộ ảnh hồ sơ, làm đoạn phim mẫu với những vai khác. Người tuyển vai cần thấy được khả năng mới thì mới dám mời.
Đóng khung với diễn viên mới vào nghề
Với người mới, lời khuyên phổ biến của các thầy dạy diễn lại hơi ngược: hiểu kiểu vai của mình trước. Biết ngoại hình, tuổi trông thấy, chất giọng của mình hợp với những vai nào giúp chọn đoạn diễn thử đúng, có việc đầu tiên. Từ chối mọi khung ngay từ đầu có khi đồng nghĩa với không có vai nào. Sau khi đã có chỗ đứng, việc mở rộng mới thực tế hơn.
Tuy vậy, đừng để kiểu vai thành giới hạn trong việc luyện tập. Ở lớp học, ở nhóm kịch, hãy xin đóng những vai trái với mình: người hiền thử vai ác, người trẻ thử vai già. Đó là nơi an toàn nhất để rèn độ rộng.
Góc nhìn hôm nay: khán giả cũng góp phần đóng khung
Thời mạng xã hội, một vai gây ấn tượng mạnh có thể khiến diễn viên bị khán giả gọi bằng tên nhân vật, thậm chí bị trách móc ngoài đời vì vai phản diện. Hiểu rằng diễn viên khác nhân vật là một phần văn hoá xem phim. Với người mê nghề diễn, một bài tập thú vị là theo dõi sự nghiệp của một diễn viên mình thích qua nhiều năm, ghi lại những lần họ đổi kiểu vai và cách khán giả đón nhận.
Câu hỏi thường gặp
Typecasting là gì?
Typecasting, hay đóng khung vai, là khi một diễn viên liên tục được chọn vào cùng một kiểu nhân vật vì ngoại hình hoặc một vai từng thành công. Điều này giúp họ có việc đều nhưng có thể hạn chế cơ hội thử sức ở vai khác.
Đóng khung vai có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Nó giúp diễn viên mới có chỗ đứng và giúp người đã thành danh có thương hiệu rõ ràng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi diễn viên muốn thử vai khác mà ngành phim và khán giả không chấp nhận.
Làm sao để diễn viên thoát khỏi một kiểu vai?
Các cách thường thấy là nhận vai ngược kiểu dù nhỏ, quay về sân khấu, tham gia phim độc lập, tự tạo dự án, và học thêm kỹ năng để người tuyển vai thấy khả năng mới. Quá trình thường cần thời gian.
Hệ vai trong chèo, tuồng có phải là đóng khung vai?
Có nét giống nhưng khác bản chất. Hệ vai trong sân khấu truyền thống là cách đào tạo và tổ chức nghề có chủ ý, nghệ sĩ được luyện chuyên cho một hệ vai. Đóng khung trong điện ảnh thường là hệ quả ngoài ý muốn của một thành công.
Người mới học diễn có nên tránh bị đóng khung?
Thường nên hiểu rõ kiểu vai hợp với mình để có việc đầu tiên, đồng thời vẫn luyện những vai khác trong lớp học và nhóm kịch. Khi đã có chỗ đứng, việc mở rộng kiểu vai sẽ thực tế hơn.
