Đóng vai ác hay bắt đầu từ một điều tưởng ngược đời: diễn viên phải đứng về phía nhân vật, tìm cho được lý do khiến người đó tin mình đúng, thay vì diễn "cái ác" cho khán giả ghét. Kẻ ác đáng sợ nhất trên sân khấu và màn ảnh thường là người có lý lẽ, có sức hút và có những phút rất con người. Hiểu nhân vật không có nghĩa là bào chữa cho họ; nó giúp khán giả thấy cái ác hình thành ra sao, và đó mới là bài học vở diễn muốn để lại.
Vì sao không được phán xét nhân vật
Khi diễn viên nhìn nhân vật từ ngoài vào và nghĩ "hắn là kẻ xấu", họ sẽ chơi phẩm chất "xấu": cái nhìn gian, giọng rít, nụ cười nham hiểm từ cảnh đầu. Khán giả đoán được mọi thứ. Nhân vật thành bức biếm hoạ, và câu chuyện mất sức nặng vì không ai tin một người bình thường có thể bị lừa bởi kẻ lộ liễu đến thế.
Ngoài đời, rất ít người nghĩ mình là kẻ ác. Họ nghĩ mình bị đối xử bất công, mình đang tự vệ, mình làm điều cần làm, mình thông minh hơn kẻ khác. Diễn viên đóng vai ác cần sống trong logic đó. Người xem sẽ tự phán xét, đó là việc của họ.
Phân biệt hiểu và đồng tình
Hiểu nhân vật là trả lời được: vì sao người này làm vậy, họ muốn gì, họ sợ gì, họ tự kể câu chuyện của mình thế nào. Đồng tình là cho rằng họ đúng. Diễn viên cần cái thứ nhất, không cần cái thứ hai. Nhiều người làm nghề nói vai ác dạy họ nhiều nhất về con người, chính vì buộc họ đi vào chỗ mình không muốn đi.
Những kẻ ác kinh điển và bài học của họ
| Nhân vật | Vở | Điều diễn viên phải tìm |
|---|---|---|
| Iago | Othello, Shakespeare | Sự thân thiện và đáng tin bề ngoài; mọi người gọi hắn là "Iago trung thực" |
| Richard III | Richard III, Shakespeare | Sự quyến rũ và hài hước khi nói thẳng với khán giả, biến khán giả thành đồng loã |
| Lady Macbeth | Macbeth, Shakespeare | Tham vọng cho chồng, cái giá tinh thần ở cuối vở |
| Tartuffe | Tartuffe, Molière | Vẻ đạo đức giả đủ thuyết phục để lừa cả một gia đình |
| Hedda Gabler | Hedda Gabler, Ibsen | Sự ngột ngạt, buồn chán đẩy một người tới tàn nhẫn |
Iago là bài thi khó nhất. Hắn giải thích động cơ của mình theo nhiều cách khác nhau trong vở, có lúc vì bị bỏ qua việc thăng chức, có lúc vì nghi ngờ vợ mình. Giới phê bình đã tranh luận hàng thế kỷ xem Iago có động cơ thật hay không. Diễn viên không thể diễn một câu hỏi bỏ ngỏ; họ phải chọn một câu trả lời đủ để mình tin, và để khán giả tự tranh luận tiếp.
Richard III thì cho một bài học khác: kẻ ác có thể là nhân vật vui nhất sân khấu. Những lời độc thoại nói thẳng với khán giả khiến người xem cười theo kế hoạch của hắn, rồi giật mình nhận ra mình đã cười với cái gì.
Năm câu hỏi khi nhận vai ác
- Nhân vật muốn gì? Không phải "làm điều ác" mà là một thứ cụ thể: quyền lực, tiền, được công nhận, trả thù, sự an toàn.
- Nhân vật tự biện minh thế nào? Viết ra câu chuyện nhân vật tự kể cho mình nghe, ở ngôi thứ nhất.
- Nhân vật yêu ai, sợ gì? Kẻ ác có điểm yếu sẽ đáng sợ hơn, vì họ trở nên khó đoán.
- Nhân vật thấy mình hơn người ở đâu? Cảm giác hơn người là nguồn của sự tự tin và cũng của nụ cười.
- Có khoảnh khắc nào nhân vật gần như được cứu? Một lựa chọn suýt khác, một lời suýt nói ra. Diễn khoảnh khắc ấy làm cả vai sâu thêm.
Sức hút và sự bình thường
Hai thứ làm vai ác đáng nhớ là sức hút và sự bình thường. Sức hút giải thích vì sao các nhân vật khác tin theo: kẻ lừa đảo giỏi luôn dễ mến. Sự bình thường làm khán giả lạnh người: một kẻ ác ăn uống, đùa cợt, nói chuyện con cái như ai, rồi ra một quyết định tàn nhẫn với giọng nói không đổi.
Điện ảnh có nhiều ví dụ được ghi nhận rộng rãi. Vai Hannibal Lecter của Anthony Hopkins trong Sự im lặng của bầy cừu (1991) mang về giải Oscar Nam chính dù thời lượng xuất hiện rất ngắn, và người ta hay nhắc tới sự điềm tĩnh, lịch thiệp của nhân vật hơn là bất cứ cảnh bạo lực nào. Đó là sức mạnh của kiềm chế.
Tránh cái bẫy "ác cho đẹp"
Mặt ngược lại cũng có rủi ro: diễn viên quá yêu vai, biến kẻ ác thành người hùng ngầm, khiến vở diễn nói điều tác giả không muốn nói. Đạo diễn là người giữ cân bằng. Vai ác phải phục vụ câu chuyện, không giành lấy câu chuyện.
Vai ác trên sân khấu truyền thống Việt
Tuồng có hẳn những loại vai riêng cho gian thần, nịnh thần, với lề lối mặt, giọng và bộ diễn đã được quy ước; người xem nhìn là biết ai trung ai nịnh. Ở đó người diễn không cần giấu bản chất nhân vật mà phải đẩy nó đến mức đẹp về nghệ thuật, đúng lề lối. Đây là cách tiếp cận khác hẳn sân khấu hiện thực, nơi kẻ ác cần trông như người thường. Cả hai cách đều đúng trong hệ thống của nó; chỉ đừng trộn lẫn khi không có chủ ý.
Khi khán giả ghét luôn diễn viên
Ở Việt Nam, chuyện diễn viên đóng vai ác trong phim truyền hình bị người xem ghét lây ngoài đời đã được nhiều nghệ sĩ kể lại công khai trên báo chí: bị nói nặng lời ở chợ, bị bình luận gay gắt trên mạng. Đó là lời khen gián tiếp cho vai diễn, nhưng cũng là áp lực thật.
Một vài điều người làm nghề hay khuyên:
- Giữ ranh giới rõ giữa mình và vai, nói về nhân vật ở ngôi thứ ba khi trả lời phỏng vấn.
- Không đọc quá nhiều bình luận trong thời gian phim phát sóng.
- Có hoạt động riêng sau giờ làm để "ra khỏi" nhân vật, nhất là khi vai đòi hỏi sự tàn nhẫn kéo dài.
- Nếu áp lực ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, gia đình, nên tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay: tập vai ác cho người mới
Một bài tập hữu ích là viết thư bào chữa: nhân vật viết thư gửi người mình đã làm hại, giải thích vì sao mình làm vậy, và thật lòng tin vào lá thư đó. Đọc to lá thư ấy, diễn viên sẽ thấy giọng của nhân vật xuất hiện, thường là bình thường đến bất ngờ.
Bài thứ hai: diễn một đoạn độc thoại của Richard III hoặc Iago nói với khán giả, nhưng mục tiêu là làm cho người xem đứng về phía mình. Nếu cả lớp cười hoặc gật đầu, bài tập đã thành công, và cảm giác khó chịu sau đó chính là điều Shakespeare muốn khán giả nếm.
Với kịch học đường, thầy cô có thể dùng vai ác để mở thảo luận: vì sao nhân vật làm vậy, mình có từng thấy điều tương tự không, có lúc nào nhân vật có thể chọn khác. Đây là cách biến vai ác thành bài học về con người thay vì một nhãn dán cho bạn đóng vai. Và nhớ nói rõ với cả lớp rằng bạn đóng vai ác chỉ đang làm tốt việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để đóng vai phản diện hay?
Hãy đứng về phía nhân vật: tìm điều họ muốn, cách họ tự biện minh và những gì họ sợ. Đừng chơi phẩm chất "ác" mà chơi mục tiêu cụ thể của nhân vật. Sức hút và sự bình thường thường làm kẻ ác đáng sợ hơn mọi vẻ mặt gian ác.
Vì sao diễn viên phải không phán xét nhân vật?
Vì khi phán xét, diễn viên sẽ diễn cái nhãn "xấu" từ ngoài vào, nhân vật thành biếm hoạ và khán giả đoán trước mọi thứ. Hiểu nhân vật không có nghĩa là đồng tình với họ. Việc phán xét để dành cho khán giả.
Iago trong Othello có động cơ gì?
Trong vở, Iago tự nêu nhiều lý do khác nhau, như bị bỏ qua khi thăng chức hay nghi ngờ vợ mình. Giới phê bình đã tranh luận hàng thế kỷ xem hắn có động cơ thật hay không. Diễn viên phải chọn một câu trả lời đủ để mình tin khi dựng vai.
Diễn viên đóng vai ác có bị ảnh hưởng tâm lý không?
Có thể, nhất là với vai kéo dài và đòi hỏi tàn nhẫn, cộng thêm áp lực khi khán giả ghét lây ngoài đời. Nhiều người giữ ranh giới bằng cách nói về nhân vật ở ngôi thứ ba và có hoạt động riêng sau giờ làm. Khi áp lực ảnh hưởng giấc ngủ hay cuộc sống, nên tìm chuyên gia tâm lý.
Vai nịnh thần trong tuồng khác vai ác hiện thực thế nào?
Trong tuồng, gian thần và nịnh thần có lề lối mặt, giọng và bộ diễn quy ước, người xem nhìn là biết. Người diễn đẩy tính cách tới mức đẹp theo nghệ thuật ước lệ. Còn kịch hiện thực thường muốn kẻ ác trông như người thường để khán giả bị bất ngờ.
