Dù kê là sân khấu ca kịch của người Khmer Nam Bộ, hình thành khoảng đầu thế kỷ 20 ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi có đông đồng bào Khmer như vùng Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long) và Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ). Dù kê kể chuyện bằng hát, thoại, múa và nhạc, lấy tích từ truyện cổ Khmer, truyện Phật giáo và sử thi, được diễn trong các lễ hội và sân chùa. Đây là ví dụ hiếm hoi ở Việt Nam về một loại hình kịch hát vừa tiếp thu nhiều nguồn vừa giữ rõ bản sắc một dân tộc.
Dù kê ra đời từ đâu
Các nhà nghiên cứu thường mô tả dù kê như một loại hình "trẻ" so với chèo hay tuồng: xuất hiện khoảng những năm 1920–1930. Thời gian chính xác và người khởi xướng được kể khác nhau tuỳ nguồn, nên không nên khẳng định một năm hay một tên người cụ thể.
Điều các nguồn thống nhất là dù kê hình thành trong một môi trường giao thoa đậm đặc. Ở vùng sông Cửu Long đầu thế kỷ 20, người Khmer sống cạnh người Việt và người Hoa, cùng xem hát bội, cải lương (vừa ra đời), hát Quảng, hát Tiều của người Hoa. Dù kê tiếp thu cách tổ chức một vở kịch hát có màn, có cảnh, có vai từ những loại hình ấy, rồi đặt vào đó ngôn ngữ, âm nhạc, múa và tích truyện Khmer.
Một chi tiết đáng chú ý: ở Campuchia có loại hình kịch hát gần gũi gọi là lakhon basac, tên gọi gắn với vùng sông Bassac — tên Khmer của sông Hậu. Điều này cho thấy dòng chảy sân khấu đi theo chiều từ vùng Khmer Nam Bộ sang phía bên kia biên giới, chứ không chỉ ngược lại. Mối quan hệ cụ thể giữa dù kê và lakhon basac vẫn là đề tài các nhà nghiên cứu hai nước tìm hiểu tiếp.
Về tên gọi "dù kê", có nhiều cách giải thích từ nguyên khác nhau; chưa có cách nào được chấp nhận chung, nên người viết nên nói "có nhiều giả thuyết".
Dù kê diễn chuyện gì
Kho tích truyện của dù kê lấy từ ba nguồn chính:
- Truyện cổ, truyện dân gian Khmer: chuyện tình, chuyện hiếu nghĩa, chuyện người nghèo gặp may, chuyện kẻ gian bị trừng phạt. Câu chuyện tình bi thương Tum Teav, rất quen thuộc với người Khmer, là một ví dụ thường được nhắc.
- Truyện Phật giáo: các tích tiền thân Đức Phật và truyện răn dạy, phù hợp với vai trò trung tâm của ngôi chùa trong đời sống cộng đồng Khmer.
- Sử thi Reamker: bản Khmer của sử thi Ramayana Ấn Độ, với hoàng tử, công chúa, vua khỉ, chằn tinh.
Bên cạnh vở cổ, các đoàn dù kê còn dựng vở mới về đời sống đương thời của người Khmer, về gia đình, đạo đức, học hành, để nói chuyện với khán giả trẻ.
Nhân vật và lối diễn
Như nhiều sân khấu cổ truyền châu Á, dù kê có các kiểu nhân vật quen thuộc mà khán giả nhận ra ngay:
| Kiểu vai | Đặc điểm | Cách diễn thường thấy |
|---|---|---|
| Hoàng tử, chàng trai chính | Tài giỏi, chung tình, chịu thử thách | Dáng thẳng, động tác mềm mại theo múa Khmer, hát trữ tình |
| Công chúa, cô gái chính | Đẹp, hiền, thuỷ chung | Bàn tay uốn cong đặc trưng múa Khmer, bước nhỏ, giọng cao trong |
| Vua, quan | Quyền lực, có khi u mê | Dáng bệ vệ, ít động tác |
| Chằn, yêu tinh, kẻ ác | Hung dữ, mưu mô | Mặt nạ hoặc hoá trang dữ, bước nặng, giọng gằn |
| Hề | Hài hước, nhanh miệng | Ứng tác nhiều, nói chuyện trực tiếp với khán giả, pha tiếng Việt |
Điểm nổi bật về hình thể là đôi bàn tay. Múa Khmer có hệ thống thế tay uốn ngược, ngón tay cong ra sau, mỗi thế có nghĩa riêng. Diễn viên dù kê mang hệ thống ấy vào kịch, nên một cảnh tình cảm có thể được nói bằng tay nhiều hơn bằng lời. Người học diễn ở bất kỳ loại hình nào cũng có thể học từ đây cách để bàn tay "kể chuyện".
Vai hề trong dù kê cũng đáng chú ý: hề thường ứng tác, chọc cười bằng chuyện thời sự trong phum sóc, có khi nói xen tiếng Việt cho khán giả người Việt cùng hiểu. Đây là cây cầu giữa sân khấu và người xem.
Âm nhạc: tiếng nhạc dẫn đường cho diễn viên
Âm nhạc dù kê kết hợp các nhạc cụ truyền thống Khmer — trống, chiêng, đàn, sáo, các nhạc cụ thuộc dàn ngũ âm — với một số nhạc cụ tiếp thu từ cải lương và nhạc người Hoa. Các bài bản dù kê có lời tiếng Khmer, có bài dành cho cảnh vui, cảnh buồn, cảnh chiến đấu, cảnh ra vào của vua quan.
Như ở chèo hay cải lương, người diễn dù kê phải "ăn nhịp" với dàn nhạc: vào câu đúng phách, động tác khớp tiếng trống. Một diễn viên dù kê giỏi là người vừa hát chuẩn, vừa múa đẹp, vừa diễn có tâm lý — đòi hỏi không kém bất kỳ kịch hát nào khác.
Dù kê trong đời sống cộng đồng
Dù kê gắn với lịch lễ hội của người Khmer: Tết Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới, khoảng giữa tháng 4 dương lịch), lễ Sene Đôl Ta (lễ cúng ông bà), lễ Ok Om Bok (lễ cúng trăng) và các lễ ở chùa. Sân chùa, sân phum sóc là sân khấu tự nhiên; người xem cả gia đình ngồi kín, xem tới khuya.
Trước đây có nhiều gánh dù kê tư nhân đi diễn khắp vùng. Ngày nay, bên cạnh các gánh, các đoàn nghệ thuật Khmer chuyên nghiệp của các tỉnh có đông đồng bào Khmer giữ vai trò dựng vở, đào tạo diễn viên, đi diễn phục vụ cơ sở. Ở vùng Trà Vinh cũ, Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh từ lâu là một đơn vị tiêu biểu. Một số trường đại học, cao đẳng trong vùng có đào tạo về văn hoá, nghệ thuật Khmer Nam Bộ.
Nghệ thuật sân khấu dù kê của người Khmer Nam Bộ đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Việc công nhận ấy giúp có thêm nguồn lực ghi chép, truyền dạy, nhưng sức sống thật của dù kê vẫn nằm ở việc người Khmer còn muốn xem, còn muốn diễn.
Thách thức và hướng giữ nghề
- Người diễn giỏi lớn tuổi, lớp trẻ ít. Diễn dù kê đòi hỏi vừa giỏi tiếng Khmer cổ vừa có kỹ năng múa, hát; không nhiều bạn trẻ theo trọn nghề.
- Thiếu kịch bản mới chất lượng để nói chuyện với khán giả hôm nay mà vẫn giữ bài bản cũ.
- Cạnh tranh với truyền hình, mạng, như mọi loại hình sân khấu truyền thống.
Những cách đang được làm: mở lớp dạy dù kê trong chùa và trường; tổ chức liên hoan nghệ thuật Khmer; ghi hình các vở cổ; đưa trích đoạn dù kê vào các chương trình du lịch văn hoá ở đồng bằng sông Cửu Long.
Góc nhìn hôm nay: xem dù kê ở đâu, học được gì
- Đi đúng mùa lễ hội: dịp Tết Chôl Chnăm Thmây hay lễ Ok Om Bok, ghé các chùa Khmer ở vùng Trà Vinh cũ (Vĩnh Long), Sóc Trăng cũ (Cần Thơ), An Giang, Cà Mau; hỏi ban quản trị chùa hoặc chính quyền xã về lịch diễn.
- Tìm các đoàn nghệ thuật Khmer của các tỉnh có đông đồng bào Khmer; sau đợt sắp xếp năm 2025, tên đơn vị có thể đổi, nên tra thông tin chính thức trước khi tới.
- Bài học cho người học diễn: tắt tiếng một đoạn dù kê, chỉ nhìn bàn tay diễn viên. Thử đoán cảm xúc, rồi bật tiếng kiểm tra. Bài tập này giúp nhận ra bàn tay có thể mang bao nhiêu thông tin.
- Tôn trọng khi xem ở chùa: ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi quay phim chụp ảnh, không đứng chắn người xem địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Dù kê là gì?
Dù kê là sân khấu ca kịch của người Khmer Nam Bộ, kể chuyện bằng hát, thoại, múa và nhạc bằng tiếng Khmer. Loại hình này hình thành khoảng đầu thế kỷ 20 ở đồng bằng sông Cửu Long và thường diễn trong lễ hội, sân chùa.
Dù kê có từ khi nào?
Các nhà nghiên cứu thường xác định dù kê xuất hiện khoảng những năm 1920–1930. Năm chính xác và người khởi xướng được kể khác nhau tuỳ nguồn, nên chỉ nên nói khoảng thời gian.
Dù kê khác cải lương thế nào?
Dù kê tiếp thu cách tổ chức vở diễn từ hát bội, cải lương và kịch hát người Hoa, nhưng hát bằng tiếng Khmer, dùng nhạc cụ và bài bản Khmer, múa theo hệ thống động tác múa Khmer và lấy tích từ truyện Khmer, Phật giáo, sử thi Reamker.
Xem dù kê ở đâu?
Dễ gặp nhất trong các dịp lễ hội Khmer như Tết Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok tại các chùa ở vùng Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long), Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ) và các tỉnh có đông đồng bào Khmer. Các đoàn nghệ thuật Khmer địa phương cũng biểu diễn định kỳ.
Dù kê có phải di sản văn hoá không?
Có. Nghệ thuật sân khấu dù kê của người Khmer Nam Bộ đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
