Giải Cánh Diều của Hội Điện ảnh Việt Nam: hạng mục và khác gì Bông Sen

Giải Cánh Diều là giải thưởng thường niên của Hội Điện ảnh Việt Nam, xét các tác phẩm điện ảnh và truyền hình ra mắt trong năm, với giải cao nhất là Cánh Diều Vàng. Khác với Bông Sen của Liên hoan phim Việt Nam (do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tổ chức theo kỳ), Cánh Diều là giải nghề nghiệp do chính hội của người làm phim trao, xét hằng năm và có hạng mục riêng cho phim truyền hình lẫn lý luận phê bình điện ảnh.

Hội Điện ảnh Việt Nam và một giải thưởng của người trong nghề

Hội Điện ảnh Việt Nam là tổ chức xã hội – nghề nghiệp của những người làm điện ảnh: đạo diễn, biên kịch, quay phim, diễn viên, hoạ sĩ, nhà phê bình… Hội có hội viên ở cả Bắc, Trung, Nam, có báo, tạp chí chuyên ngành và tổ chức nhiều hoạt động nghề nghiệp, trong đó nổi bật nhất là giải Cánh Diều.

Giải Cánh Diều bắt đầu trao từ đầu những năm 2000. Ý tưởng là có một sự ghi nhận đều đặn mỗi năm, thay vì chờ tới kỳ liên hoan quốc gia, và mở rộng sang phim truyền hình — mảng có lượng người xem lớn nhất nhưng trước đó chưa có giải chuyên nghiệp riêng ở tầm toàn quốc. Biểu tượng cánh diều gợi làng quê, tuổi thơ và ước muốn bay cao, một hình ảnh dễ gần với khán giả Việt.

Các hạng mục của Cánh Diều

Cơ cấu cụ thể có điều chỉnh theo từng năm, nhưng thường gồm:

Mỗi hạng mục có Cánh Diều Vàng, Cánh Diều Bạc và có thể có Bằng khen. Hội đồng không buộc phải trao Cánh Diều Vàng nếu không có tác phẩm đạt mức mong muốn — giống cách Ban giám khảo Bông Sen có thể "để trống" giải cao nhất.

Vì sao hạng mục phim truyền hình quan trọng

Với nhiều diễn viên, vai diễn được cả nước biết tới nằm trong phim truyền hình chứ không phải phim chiếu rạp. Phim bộ giờ vàng có hàng triệu người xem mỗi tối, và vai diễn đi theo khán giả hàng tháng trời. Trong khi đó, các liên hoan phim quốc gia lại tập trung vào phim điện ảnh.

Giải Cánh Diều lấp khoảng trống đó: có Cánh Diều Vàng cho phim truyền hình, có giải nam, nữ diễn viên chính và phụ cho phim truyền hình. Diễn xuất trong phim truyền hình có đặc thù riêng — quay nhanh, nhiều tập, nhiều cảnh nội trong một ngày, diễn viên phải giữ mạch nhân vật qua hàng chục tập — nên việc chấm riêng là hợp lý.

Hội đồng chấm và cách chấm

Hội đồng giám khảo của giải gồm những người làm nghề và nhà phê bình có uy tín, phần lớn là hội viên của Hội. Hội đồng xem các tác phẩm đăng ký hoặc được đề cử trong năm, thảo luận và bỏ phiếu. Vì người chấm là đồng nghiệp, giải thường được coi là "sự công nhận của người trong nghề", có trọng lượng riêng với nghệ sĩ.

Nhưng cũng chính vì vậy, kết quả có lúc gây tranh luận: phim ăn khách bậc nhất năm không nhất thiết được giải, còn phim ít người xem có thể đoạt Cánh Diều Vàng. Đây không phải mâu thuẫn — doanh thu đo sức hút với khán giả, còn giải nghề nghiệp đo đánh giá chuyên môn. Hai thước đo thường không trùng nhau ở bất kỳ nền điện ảnh nào.

Đặt Cánh Diều cạnh các hình thức ghi nhận khác

Nghệ sĩ điện ảnh Việt có nhiều dạng ghi nhận khác nhau, dễ bị trộn lẫn khi đọc tin:

• Giải của một tác phẩm trong năm: Cánh Diều (Hội Điện ảnh), Bông Sen (Liên hoan phim Việt Nam), giải ở liên hoan quốc tế.
• Giải bình chọn của báo chí và khán giả: do toà báo tổ chức, kết hợp hội đồng với phiếu độc giả, đo độ yêu thích nhiều hơn chuyên môn.
• Giải thưởng nhà nước cho cả sự nghiệp hoặc cụm tác phẩm: Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật, xét theo đợt, ghi nhận những công trình có giá trị lâu dài.
• Danh hiệu cho cá nhân: Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú — danh hiệu nhà nước xét theo Luật Thi đua, khen thưởng, khác hẳn với giải cho một vai diễn.

Một ví dụ cách đọc: "diễn viên X đoạt Cánh Diều Vàng" là cách nói chưa chính xác. Cánh Diều Vàng trao cho phim; diễn viên nhận giải "nam (nữ) diễn viên chính xuất sắc" của giải Cánh Diều. Báo chí đôi khi viết gọn, người đọc nên phân biệt.

Giải lý luận phê bình — phần ít người để ý

Hạng mục lý luận phê bình trao cho sách, công trình nghiên cứu và bài viết về điện ảnh. Ở Việt Nam, sách nghiên cứu điện ảnh không nhiều, người viết phê bình chuyên sâu lại càng ít, nên hạng mục này có ý nghĩa giữ lửa cho nghề viết về phim. Với người học diễn, học đạo diễn, các tác phẩm được giải ở mảng này là danh sách đọc đáng tham khảo: chúng thường phân tích phim Việt cụ thể, điều mà sách dịch nước ngoài không có.

Góc nhìn hôm nay: dùng Cánh Diều để chọn phim và học nghề

Muốn xem phim truyền hình Việt có chất lượng mà không biết bắt đầu từ đâu, danh sách Cánh Diều Vàng hạng mục phim truyền hình qua các năm là điểm xuất phát tốt — nhiều phim trong số đó vẫn được các đài phát lại hoặc có trên nền tảng trực tuyến của đài.

Với người học diễn, một bài tập hữu ích là so sánh hai vai được giải diễn viên trong cùng một năm: một ở phim điện ảnh, một ở phim truyền hình. Ghi lại khác biệt về cỡ cảnh, độ dài cảnh, cách diễn viên dùng mắt và giọng. Phim điện ảnh cho phép một cái nhìn kéo dài cả chục giây; phim truyền hình nhiều tập thường cần nhịp rõ ràng hơn để người xem theo kịp sau giờ làm.

Thông tin kết quả chính thức được Hội Điện ảnh Việt Nam công bố trên trang và tạp chí của Hội; khi trích dẫn, nên ghi rõ năm của giải và năm ra mắt phim, vì giải thường trao vào năm sau năm phim ra mắt.