Liên hoan phim Việt Nam và giải Bông Sen Vàng: lịch sử, hạng mục, cách chấm

Liên hoan phim Việt Nam là liên hoan phim quốc gia do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tổ chức, lần đầu năm 1970 tại Hà Nội; giải cao nhất là Bông Sen Vàng, bên dưới là Bông Sen Bạc, giải của Ban giám khảo và các giải cá nhân. Liên hoan xét các phim truyện điện ảnh, phim tài liệu, phim khoa học và phim hoạt hình sản xuất trong khoảng thời gian giữa hai kỳ. Đây là giải thưởng của nhà nước, khác với giải Cánh Diều do Hội Điện ảnh Việt Nam trao.

Liên hoan phim Việt Nam ra đời thế nào

Liên hoan phim Việt Nam lần thứ nhất diễn ra năm 1970 tại Hà Nội, khi ngành điện ảnh miền Bắc đã có hơn một thập kỷ làm phim truyện, phim tài liệu và phim hoạt hình. Mục đích ban đầu là tổng kết, chấm giải và giới thiệu những phim tiêu biểu của cả giai đoạn. Biểu tượng hoa sen được chọn cho giải thưởng, gắn với hình ảnh quen thuộc trong văn hoá Việt.

Những kỳ đầu không có lịch cố định; khoảng cách giữa hai kỳ có khi vài năm, tuỳ hoàn cảnh. Về sau, liên hoan dần đi vào nếp tổ chức định kỳ, luân phiên ở nhiều địa phương. Mỗi kỳ có một quy chế riêng do Bộ ban hành, quy định phim nào được dự, hạng mục nào được xét, cơ cấu giải ra sao. Vì vậy, khi tra cứu, nên đọc quy chế của đúng kỳ đó chứ đừng suy từ kỳ trước.

Các kỳ gần đây tổ chức ở đâu

Ba kỳ gần đây đều chọn thành phố có bản sắc du lịch, gắn liên hoan với quảng bá địa phương:

Lịch và địa điểm các kỳ sau do Cục Điện ảnh công bố; đây là nguồn chính xác nhất khi cần thông tin mới.

Cơ cấu giải thưởng

Cơ cấu cụ thể thay đổi theo quy chế từng kỳ, nhưng khung chung khá ổn định:

Giải cho phim

• Bông Sen Vàng: giải cao nhất, trao riêng cho từng hạng mục — phim truyện điện ảnh, phim tài liệu, phim khoa học, phim hoạt hình.
• Bông Sen Bạc: trao cho các phim xuất sắc tiếp theo trong mỗi hạng mục, có thể nhiều hơn một phim.
• Giải của Ban giám khảo: ghi nhận phim có điểm mạnh riêng chưa tới mức Bông Sen.

Giải cho cá nhân

• Đạo diễn, biên kịch, quay phim, hoạ sĩ thiết kế, âm nhạc, âm thanh xuất sắc.
• Nam diễn viên chính, nữ diễn viên chính, nam và nữ diễn viên phụ xuất sắc.
• Ở một số kỳ có thêm giải cho phim được khán giả yêu thích, giải cho đạo diễn phim đầu tay hoặc giải của các tổ chức đồng hành.

Ban giám khảo không bắt buộc phải trao đủ mọi giải. Ở một số kỳ và một số hạng mục, ban giám khảo đã quyết định không trao Bông Sen Vàng khi thấy không phim nào đủ tầm. Với người theo dõi, đây là chi tiết đáng chú ý: một kỳ "không có Bông Sen Vàng" thường nói lên đánh giá của giới chuyên môn về chất lượng chung giai đoạn đó.

Phim được chọn và chấm thế nào

Quy trình thường gồm hai vòng. Vòng đầu, Ban tuyển chọn xem toàn bộ phim đăng ký và chọn ra phim vào chương trình tranh giải. Phim đăng ký phải là phim Việt Nam, đã được cấp phép phân loại hoặc phổ biến theo quy định, và hoàn thành trong khoảng thời gian quy chế ghi rõ. Vòng sau, Ban giám khảo của từng hạng mục xem lại các phim vào vòng trong, thảo luận và bỏ phiếu.

Thành phần ban giám khảo thường là đạo diễn, nhà biên kịch, nhà phê bình, diễn viên có uy tín, đôi khi có người làm phim nước ngoài. Tiêu chí ghi trong quy chế thường chung: giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật, sự sáng tạo trong ngôn ngữ điện ảnh. Còn trên thực tế, việc chấm là thảo luận giữa những người có quan điểm khác nhau, nên kết quả hay gây tranh luận — điều bình thường ở mọi liên hoan phim.

Ngoài phần chấm giải, liên hoan có gì

Với khán giả địa phương, phần đáng giá nhất thường là tuần phim: các phim dự thi và phim chào mừng được chiếu ở rạp và địa điểm công cộng, nhiều suất miễn phí. Đây là dịp hiếm hoi để xem phim tài liệu, phim khoa học, phim hoạt hình Việt trên màn ảnh lớn — những thể loại gần như không có chỗ ở rạp thương mại.

Liên hoan còn có hội thảo chuyên đề về điện ảnh, giao lưu giữa đoàn làm phim với khán giả, và ở các kỳ gần đây có thêm hoạt động kết nối dự án, giới thiệu bối cảnh quay phim của địa phương. Lễ khai mạc, bế mạc được truyền hình trực tiếp.

Phân biệt với các liên hoan và giải khác

Khi một phim được giới thiệu là "phim đoạt giải", nên hỏi lại: giải gì, của ai, năm nào. Một phim có thể không có Bông Sen nhưng có Cánh Diều, hoặc ngược lại, vì hai hội đồng khác nhau và mốc thời gian xét cũng khác.

Góc nhìn hôm nay: dùng danh sách giải cho việc học

Danh sách Bông Sen Vàng qua các kỳ là một "giáo trình" có sẵn để xem phim Việt theo thời gian. Người học diễn có thể làm bài tập sau: chọn phim có giải diễn viên chính xuất sắc ở hai kỳ cách nhau hai mươi năm, xem liền, rồi ghi lại khác biệt về cách nói thoại, nhịp động tác, mức độ biểu cảm. Sự thay đổi lối diễn của điện ảnh Việt hiện ra rõ hơn bất cứ bài giảng nào.

Nếu ở thành phố đăng cai, hãy theo dõi lịch tuần phim từ sớm: phim tài liệu và hoạt hình chiếu ở liên hoan thường khó tìm xem lại. Thông tin chính thức về quy chế, danh sách phim và kết quả có trên trang của Cục Điện ảnh và Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch; báo chí đưa nhanh nhưng đôi khi ghi nhầm hạng mục.