Trần Anh Hùng: từ Mùi đu đủ xanh tới giải Đạo diễn xuất sắc Cannes

Trần Anh Hùng là đạo diễn gốc Việt sống và làm phim ở Pháp, người đưa phim mang hồn Việt lên những liên hoan lớn nhất thế giới. Phim dài đầu tay “Mùi đu đủ xanh” nhận giải Camera d'Or ở Cannes năm 1993; “Xích lô” nhận Sư tử Vàng ở Venice năm 1995; ba mươi năm sau, ông nhận giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes 2023 với “The Taste of Things”. Điểm chung của các phim là kể chuyện bằng âm thanh, ánh sáng và động tác nhiều hơn bằng lời.

Từ trường quay phim đến phim ngắn đầu tiên

Trần Anh Hùng sinh năm 1962 ở Việt Nam và sang Pháp từ tuổi thiếu niên. Ông học ở École Louis-Lumière, trường đào tạo kỹ thuật điện ảnh và nhiếp ảnh có tiếng ở Pháp. Chuyện ông chuyển hướng sang điện ảnh sau khi xem một phim của Robert Bresson thường được kể trong các bài phỏng vấn, nhưng nên coi đó là giai thoại hơn là bước ngoặt có thể kiểm chứng.

Những phim ngắn đầu tiên đã cho thấy ông tìm về chất liệu Việt. Phim ngắn “La Femme mariée de Nam Xuong” (1989) lấy cảm hứng từ “Chuyện người con gái Nam Xương” trong “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ — câu chuyện người vợ bị chồng nghi oan mà học sinh Việt đều học. Chọn một truyện truyền kỳ thế kỷ 16 cho bài tập làm phim ở Paris đã là một tuyên bố về hướng đi.

Mùi đu đủ xanh (1993): một Sài Gòn dựng trong trường quay

“Mùi đu đủ xanh” kể về Mùi, cô bé từ quê lên Sài Gòn làm người giúp việc cho một gia đình vào thập niên 1950, rồi mười năm sau làm việc cho một nhạc sĩ trẻ. Phim gần như không có biến cố lớn. Thứ người xem nhớ là tiếng dế, giọt nhựa đu đủ, con ếch trong chậu nước, nồi cơm sôi — thế giới được nhìn qua đôi mắt tò mò của một đứa trẻ.

Điều nhiều người bất ngờ: phim được dựng và quay hoàn toàn trong trường quay ở Pháp, không quay ở Việt Nam. Ngôi nhà, khoảng sân, cây đu đủ đều là cảnh dựng. Chính vì kiểm soát được mọi thứ, đạo diễn có thể làm ra một không gian vừa thật vừa như ký ức.

Phim nhận giải Camera d'Or ở Cannes 1993 — giải dành cho phim dài đầu tay xuất sắc nhất ở mọi chương trình của liên hoan. Năm sau, phim nhận giải César cho phim đầu tay hay nhất và được đề cử Oscar ở hạng mục phim nói tiếng nước ngoài với tư cách đại diện của Việt Nam. Đến nay đây vẫn là lần duy nhất một phim gửi đi từ Việt Nam lọt vào danh sách đề cử chính thức hạng mục này.

Bài học diễn xuất từ Mùi đu đủ xanh

Nhân vật chính hầu như không giãi bày. Cảm xúc của Mùi đi qua việc làm: rửa chân, quét nhà, nhìn trộm qua khe cửa. Đây là ví dụ rõ về lối diễn "hành động thay lời", điều mà người học diễn trước máy quay nên xem kỹ: máy quay ghi được ý nghĩ nếu diễn viên đang thật sự làm một việc cụ thể, không cần nét mặt phóng đại.

Xích lô (1995): mặt trái của thành phố

Hai năm sau, ông quay về Việt Nam làm “Xích lô” tại TP Hồ Chí Minh. Phim kể về một chàng trai đạp xích lô bị cuốn vào thế giới tội phạm sau khi bị mất xe, kéo theo cả người chị gái; một vai quan trọng trong băng nhóm do Lương Triều Vỹ đảm nhận. Nếu “Mùi đu đủ xanh” tĩnh lặng thì “Xích lô” dồn dập, có bạo lực và hỗn loạn của đô thị.

Phim nhận giải Sư tử Vàng tại Liên hoan phim Venice 1995, giải cao nhất của liên hoan phim lâu đời nhất thế giới. Ở Việt Nam, phim không được phát hành rộng rãi khi đó, nhưng vẫn được giới làm phim và người mê điện ảnh tìm xem.

Mùa hè chiều thẳng đứng và những phim sau

“Mùa hè chiều thẳng đứng” (tên Pháp “À la verticale de l'été”, 2000) quay ở Hà Nội, kể về ba chị em gái trong một tháng hè, với những bí mật nhỏ trong mỗi gia đình. Phim được chọn vào chương trình Un Certain Regard của Cannes 2000. Đây có lẽ là phim "Hà Nội" nhất của ông: nhạc, ánh nắng sớm, nhịp sinh hoạt chậm rãi.

Sau đó, Trần Anh Hùng làm phim ở nhiều nơi và nhiều thứ tiếng:

• “I Come with the Rain” (2009): phim tiếng Anh, bối cảnh chính ở Hồng Kông, dàn diễn viên đến từ Mỹ, Nhật và Hàn Quốc.
• “Rừng Na Uy” (2010): chuyển thể tiểu thuyết của Murakami Haruki, nói tiếng Nhật, tranh giải chính ở Venice 2010.
• “Éternité” (2016): phim tiếng Pháp chuyển thể tiểu thuyết của Alice Ferney, kể chuyện nhiều thế hệ phụ nữ trong một gia đình.
• “The Taste of Things” (2023): phim tiếng Pháp, giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes 2023.

The Taste of Things (2023): giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes

Tên tiếng Pháp của phim là “La Passion de Dodin Bouffant”, phỏng theo tiểu thuyết năm 1924 của Marcel Rouff về một người sành ăn. Phim lấy bối cảnh vùng quê nước Pháp cuối thế kỷ 19, xoay quanh Dodin và Eugénie, người đầu bếp đã cùng ông nấu ăn hơn hai mươi năm. Hai vai chính do Benoît Magimel và Juliette Binoche đảm nhận.

Đoạn mở đầu phim là cảnh bếp kéo dài nhiều phút: làm nước dùng, nướng thịt, rán cá, hầu như không có thoại. Máy quay đi theo tay người nấu như theo một vũ điệu. Ban giám khảo Cannes 2023 trao ông giải Đạo diễn xuất sắc, và phim được Pháp chọn gửi đi tranh giải Oscar năm sau. Ba mươi năm sau giải đầu tay, một người làm phim gốc Việt lại đứng trên sân khấu Cannes với một phim về sự chăm chút những việc nhỏ.

Phong cách: kể chuyện bằng giác quan

Nhìn cả sự nghiệp, có ba nét lặp lại. Thứ nhất, âm thanh gánh một nửa câu chuyện: tiếng nước, tiếng côn trùng, tiếng dao thớt. Thứ hai, công việc tay chân được quay như nghi lễ: nấu ăn, rửa, quét. Thứ ba, diễn viên được dặn làm thật hơn là diễn cảm xúc, nên ý nghĩ hiện ra qua nhịp động tác.

Góc nhìn hôm nay: xem phim Trần Anh Hùng thế nào

Người mới nên bắt đầu với “Mùi đu đủ xanh”, xem trên màn hình lớn và bật loa tốt, vì nửa phim nằm ở âm thanh. Sau đó xem “The Taste of Things” để thấy cùng một con người sau ba mươi năm vẫn giữ cách nhìn ấy. “Xích lô” có cảnh bạo lực, không hợp với người xem nhỏ tuổi.

Với người học diễn, một bài tập đơn giản: chọn một cảnh không thoại trong các phim này, xem với âm thanh tắt, rồi ghi ra mỗi động tác của nhân vật nói lên điều gì. Sau đó tự làm một việc nhà thật trong ba phút trước điện thoại, không nói gì, và xem lại xem người khác có đọc được tâm trạng của mình không.

Với người mê điện ảnh, nên đọc thêm “Chuyện người con gái Nam Xương” và tiểu thuyết “Rừng Na Uy” để thấy ông chuyển chữ thành hình ra sao, bỏ gì và giữ gì.