Bên trong vỏ kén vàng và phim Việt ở các liên hoan phim quốc tế

“Bên trong vỏ kén vàng” là phim dài đầu tay của Phạm Thiên Ân, đoạt giải Camera d'Or (phim đầu tay xuất sắc) tại Liên hoan phim Cannes 2023, khi được chiếu trong chương trình Quinzaine des cinéastes. Đây là phim Việt thứ hai nhận giải này, ba mươi năm sau “Mùi đu đủ xanh”. Cùng với nó là một dòng phim độc lập Việt Nam đã đi Berlin, Venice, Busan, Rotterdam suốt hơn mười lăm năm qua, phần lớn ít được khán giả trong nước biết tới.

Phim kể gì và vì sao gây chú ý

Nhân vật chính là Thiện, một thanh niên ở Sài Gòn. Sau khi chị dâu mất trong một tai nạn xe máy, anh đưa thi thể chị về quê và nhận trách nhiệm đưa đứa cháu nhỏ đi tìm người anh trai đã bỏ nhà đi từ lâu. Hành trình về vùng quê miền núi trở thành một chuyến đi vào ký ức, đức tin và những câu hỏi về cái chết.

Phim dài gần ba tiếng, dùng nhiều cú máy dài không cắt, có những cú máy kéo dài nhiều phút liền. Nhịp phim chậm, người xem phải ngồi cùng nhân vật trong thời gian thật. Với khán giả quen phim phòng vé, đây là trải nghiệm đòi hỏi kiên nhẫn; với ban giám khảo và giới phê bình quốc tế, đây lại là dấu hiệu của một người làm phim có cái nhìn riêng và dám theo đến cùng.

Phạm Thiên Ân không đến Cannes lần đầu. Phim ngắn “Hãy tỉnh thức và sẵn sàng” của anh đã nhận giải dành cho phim ngắn tại chính chương trình Quinzaine năm 2019. Con đường "phim ngắn được chọn, rồi phim dài đầu tay trở lại" là lối đi rất điển hình của các đạo diễn trẻ ở liên hoan quốc tế.

Hiểu đúng các chương trình của một liên hoan phim lớn

Báo chí hay viết gộp "phim Việt dự Cannes", nhưng một liên hoan phim lớn có nhiều chương trình với tầm vóc và cách chọn khác nhau. Hiểu cấu trúc này giúp đọc tin chính xác hơn.

Hai điều hay bị nhầm. Thứ nhất, Quinzaine des cinéastes (trước đây gọi là Quinzaine des réalisateurs) và Tuần lễ Phê bình là chương trình độc lập, do hiệp hội đạo diễn và hiệp hội phê bình Pháp tuyển chọn, không phải "vòng ngoài" của phần tranh giải chính. Thứ hai, Camera d'Or không thuộc riêng chương trình nào: mọi phim dài đầu tay ở Cannes, dù trong phần thi chính hay phần song song, đều được xét.

Những phim Việt đã ghi dấu ở liên hoan quốc tế

Danh sách dưới đây chỉ gồm những trường hợp đã được ban tổ chức công bố rõ ràng. Nhiều phim khác từng được chiếu ở liên hoan nhỏ hơn hoặc chương trình ngoài tranh giải.

Nhìn bảng sẽ thấy một điều: phần lớn là phim đầu tay hoặc phim thứ hai, kinh phí nhỏ, đạo diễn tự tìm vốn hợp tác quốc tế. Đây không phải ngẫu nhiên — các liên hoan lớn có hẳn hệ thống nuôi dự án cho đạo diễn mới.

Con đường từ dự án tới liên hoan

Một phim độc lập Việt Nam thường đi qua các bước sau:

1. Phim ngắn được chọn ở liên hoan lớn, để ban tuyển chọn và nhà sản xuất quốc tế biết tên.
2. Dự án phim dài nộp vào các chợ dự án và phòng lab: Cinéfondation và L'Atelier của Cannes, Berlinale Talents, chợ dự án châu Á ở Busan, các quỹ hỗ trợ phát triển kịch bản của châu Âu và châu Á.
3. Đồng sản xuất với công ty ở Pháp, Singapore, Philippines, Hàn Quốc… để có thêm vốn và kênh phát hành.
4. Ra mắt thế giới (world premiere) ở một liên hoan lớn — liên hoan hạng A thường đòi phim chưa chiếu công khai ở nơi khác.
5. Đi vòng liên hoan và bán bản quyền cho nhà phát hành từng nước nhờ một công ty bán phim quốc tế (sales agent).

Trong nước, các chương trình như Gặp gỡ mùa thu (Autumn Meeting), xuất hiện từ đầu thập niên 2010 và do những người làm phim Việt ở trong và ngoài nước khởi xướng, đã tạo chỗ cho người làm phim trẻ học hỏi, phát triển dự án. Nhiều đạo diễn độc lập hôm nay từng qua các lớp như vậy.

Vì sao khán giả trong nước ít biết các phim này

Phim nghệ thuật Việt thường gặp ba trở ngại khi về nước. Thứ nhất là phát hành: rạp chiếu ưu tiên phim có khả năng bán vé, một phim ba tiếng nhịp chậm khó có suất chiếu giờ đẹp. Thứ hai là thủ tục phổ biến phim theo Luật Điện ảnh, phim tham dự liên hoan nước ngoài và phim chiếu rạp trong nước có quy trình khác nhau. Thứ ba là thói quen xem: khán giả đông nhất ở rạp là người trẻ đi xem phim giải trí cuối tuần.

Dù vậy, khoảng cách đang thu hẹp: một số phim nghệ thuật đã có suất chiếu giới hạn, chiếu ở các không gian điện ảnh độc lập, trung tâm văn hoá nước ngoài hoặc trên nền tảng trực tuyến.

Góc nhìn hôm nay: xem và đọc phim nghệ thuật Việt

Muốn theo dõi dòng phim này, hãy đọc trang chính thức của các liên hoan (festival-cannes.com, labiennale.org, berlinale.de) thay vì tin tóm tắt lại: ở đó ghi rõ phim thuộc chương trình nào, giải gì. Đặt lịch xem các tuần phim do trung tâm văn hoá Pháp, Đức, Hàn tổ chức tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, nơi phim độc lập Việt hay được chiếu kèm buổi gặp đạo diễn.

Với người học diễn, phim độc lập là kho bài học về lối diễn tiết chế: nhiều vai do người không chuyên đảm nhận, đạo diễn giữ máy quay lâu trên gương mặt, đòi diễn viên "không làm gì" mà vẫn có đời sống bên trong. Xem một cảnh dài trong “Bên trong vỏ kén vàng” rồi tự hỏi: nhân vật đang nghĩ gì ở từng giây, và mình biết điều đó nhờ đâu?