Lịch sử điện ảnh Việt Nam qua các mốc chính từ phim câm tới nay

Điện ảnh Việt Nam có những thước phim đầu tiên từ khoảng năm 1899–1900, do người quay phim của hãng Lumière ghi lại; phim truyện có người Việt tham gia làm ra đời giữa thập niên 1920. Ngày truyền thống của ngành là 15/3/1953, khi Sắc lệnh 147/SL lập cơ quan chiếu bóng và chụp ảnh quốc gia. Từ đó tới nay, điện ảnh Việt đi qua ba chặng lớn: xưởng phim nhà nước, những năm phim video và chuyển đổi, rồi thời phim tư nhân và phòng vé chiếu rạp.

Thời phim câm và những người làm phim đầu tiên (1899–1945)

Máy quay đến Đông Dương rất sớm. Gabriel Veyre, một người quay phim làm việc cho anh em Lumière, đã ghi lại cảnh sinh hoạt ở Bắc Kỳ quanh năm 1899–1900. Những đoạn phim này chỉ dài chừng một phút, không có cốt truyện, nhưng là hình ảnh động sớm nhất còn lại về người Việt. Đáng chú ý nhất là cảnh quay một làng quê từ trên chiếc ghế kiệu đang di chuyển, thường được giới nghiên cứu coi là một trong những cú máy chuyển động sớm của điện ảnh thế giới.

Phim truyện thì muộn hơn. Các tài liệu lịch sử điện ảnh thường dẫn hai cái tên: “Kim Vân Kiều” (1923), do một hãng phim Pháp thực hiện với sự góp sức của hiệu ảnh Hương Ký ở Hà Nội, và “Đồng tiền kẽm tậu được ngựa” (1924) của chính Hương Ký. Đây là phim câm, ngắn, bản gốc nay không còn đầy đủ.

Sang thập niên 1930, phim có tiếng xuất hiện. “Cánh đồng ma” (khoảng 1937–1938), quay ở Hồng Kông, thường được coi là phim nói tiếng Việt đầu tiên. Ở giai đoạn này, làm phim là việc của vài nhóm tư nhân, thiếu máy móc, thiếu phim nhựa, nên số phim làm ra đếm trên đầu ngón tay.

Ngày 15/3/1953 và hệ thống xưởng phim nhà nước

Ngày 15/3/1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 147/SL thành lập Doanh nghiệp quốc gia chiếu bóng và chụp ảnh Việt Nam. Ngày này về sau được chọn làm Ngày truyền thống của điện ảnh cách mạng Việt Nam, và các dịp kỷ niệm của ngành vẫn tính từ mốc đó.

Năm 1959 là năm bản lề ở miền Bắc: Xưởng phim truyện ra mắt phim truyện đầu tiên là “Chung một dòng sông”, và Trường Điện ảnh được thành lập để đào tạo diễn viên, đạo diễn, quay phim — tiền thân của Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội hôm nay. Cũng quanh thời gian này, tổ phim hoạt hoạ ra đời và năm 1960 có phim hoạt hình đầu tiên.

Mô hình xưởng phim nhà nước kéo dài tới cuối thập niên 1980: kịch bản được duyệt, kinh phí do nhà nước cấp, phim phát hành qua mạng lưới rạp và đội chiếu bóng lưu động. Nhiều phim thời kỳ này lấy đề tài chiến tranh; “Cánh đồng hoang” (1979) đoạt giải Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Moskva năm 1981 và là một mốc của điện ảnh Việt trên trường quốc tế.

Song song, ở Sài Gòn những năm 1950–1975 có một nền điện ảnh tư nhân khá sôi động với phim tâm lý, tình cảm, phim màu và các ngôi sao được công chúng yêu thích. Đáng tiếc là phần lớn bản phim của giai đoạn này nay thất lạc hoặc chỉ còn bản sao chất lượng thấp.

Những phim đời thường của thập niên 1980

Thập niên 1980 cho thấy điện ảnh Việt bắt đầu nhìn vào số phận cá nhân và đời sống thường ngày. “Bao giờ cho đến tháng Mười” (1984) của Đặng Nhật Minh là ví dụ hay được nhắc nhất: một phim lặng lẽ về nỗi đau của người phụ nữ ở làng quê miền Bắc, được kể bằng hình ảnh hơn là lời. Năm 2008, kênh CNN đưa phim này vào danh sách những phim châu Á hay nhất mọi thời.

Cũng trong thời gian này, các đạo diễn thế hệ được đào tạo bài bản bắt đầu làm phim chuyển thể văn học, như “Chị Dậu” (1980) và “Làng Vũ Đại ngày ấy” (1982) của Phạm Văn Khoa. Những phim này đến nay vẫn được dùng trong giờ Ngữ văn.

Đổi mới, phim video và khoảng trũng (1986–cuối 1990)

Khi cơ chế bao cấp thu hẹp, xưởng phim phải tự lo kinh phí. Cuối thập niên 1980 bùng lên làn sóng "phim video": quay nhanh, kinh phí thấp, chiếu ở các điểm video và rạp nhỏ. Làn sóng này giúp nhiều người làm nghề sống qua giai đoạn khó, nhưng cũng để lại tiếng xấu về chất lượng, và khán giả dần quay lưng với phim Việt.

Giữa khoảng trũng đó vẫn có những phim được giới phê bình đánh giá cao, như “Thương nhớ đồng quê” (1995) của Đặng Nhật Minh. Và cũng trong thập niên 1990, một đạo diễn gốc Việt sống ở Pháp là Trần Anh Hùng đưa tên Việt Nam lên các liên hoan phim lớn: “Mùi đu đủ xanh” nhận giải Camera d'Or ở Cannes năm 1993, “Xích lô” nhận Sư tử Vàng ở Venice năm 1995.

Phim tư nhân và thị trường phòng vé (2000–nay)

Đầu thập niên 2000, tư nhân được phép tham gia sản xuất phim, và Luật Điện ảnh đầu tiên được Quốc hội thông qua năm 2006, có hiệu lực từ 1/1/2007. “Gái nhảy” (2003) của Lê Hoàng thường được coi là phim mở đầu thời kỳ phim tư nhân có lãi lớn ở phòng vé. Cùng lúc, chuỗi rạp hiện đại mọc lên ở các thành phố, và phim Việt bắt đầu cạnh tranh trực tiếp với phim Hollywood.

Những năm 2010, nhiều đạo diễn Việt kiều và đạo diễn trẻ trong nước góp phần đổi mới cách kể chuyện thương mại: phim hành động “Dòng máu anh hùng” (2007), các phim chuyển thể từ truyện Nguyễn Nhật Ánh của Victor Vũ, “Hai Phượng” (2019) của Ngô Thanh Vân. Mùa phim Tết trở thành mùa lớn nhất năm.

Luật Điện ảnh mới (Luật số 05/2022/QH15) có hiệu lực từ 1/1/2023, áp dụng cách phân loại phim theo độ tuổi khán giả với các nhãn P, K, T13, T16, T18, thay cho lối phân loại cũ đơn giản hơn. Về phòng vé, theo số liệu của các đơn vị thống kê độc lập, tính tới cuối năm 2024, “Mai” của Trấn Thành là phim Việt có doanh thu cao nhất, vượt mốc 500 tỉ đồng; năm 2025, mốc này bị vượt bởi một phim về đề tài chiến tranh ra rạp dịp Quốc khánh.

Ở mảng phim nghệ thuật, năm 2023 đánh dấu hai sự kiện ở Cannes: “Bên trong vỏ kén vàng” của Phạm Thiên Ân đoạt Camera d'Or, còn Trần Anh Hùng nhận giải Đạo diễn xuất sắc với “The Taste of Things”.

Bảng mốc thời gian tóm tắt

Góc nhìn hôm nay: xem lại lịch sử ở đâu

Người muốn hiểu điện ảnh Việt nên xem phim theo từng chặng chứ không chỉ đọc tóm tắt. Một lộ trình gọn: một phim của thập niên 1960 (“Vợ chồng A Phủ”), một phim chuyển thể thập niên 1980 (“Làng Vũ Đại ngày ấy”), một phim đời thường (“Bao giờ cho đến tháng Mười”), một phim của Trần Anh Hùng, một phim phòng vé những năm 2010, và một phim nghệ thuật gần đây. Sáu phim là đủ để thấy cách kể chuyện, cách diễn và nhịp phim đã thay đổi thế nào.

Nhiều phim cũ được Viện Phim Việt Nam lưu giữ và thỉnh thoảng chiếu lại trong các tuần phim kỷ niệm. Kênh truyền hình và các nền tảng xem phim trực tuyến cũng phát lại một số phim kinh điển đã được phục chế. Khi đọc, nên tìm các công trình do Cục Điện ảnh và Viện Phim Việt Nam biên soạn, và đối chiếu năm, tên phim với nhiều nguồn: nhiều trang mạng chép lại nhau và lặp đi lặp lại cùng một lỗi.

Với người học diễn, nhìn theo dòng lịch sử còn có một ích lợi riêng: thấy rõ lối diễn "sân khấu hoá" của nhiều phim thập niên 1960–1970 dần nhường chỗ cho lối diễn tiết chế, gần đời thường. Sự thay đổi đó đến từ cả trường lớp, máy quay nhẹ hơn và thói quen xem của khán giả.