Ibsen và Nhà búp bê: vở kịch hiện thực làm chấn động châu Âu năm 1879

Nhà búp bê (tiếng Na Uy Et dukkehjem) là vở kịch của Henrik Ibsen, công diễn lần đầu ngày 21/12/1879 tại Nhà hát Hoàng gia Đan Mạch ở Copenhagen. Vở kể về Nora Helmer, người vợ tưởng như sống hạnh phúc, cuối cùng bỏ chồng và con ra đi để tự tìm hiểu mình là ai — kết thúc bằng tiếng cánh cửa đóng sập khiến khán giả châu Âu cuối thế kỷ 19 tranh cãi gay gắt. Cùng với các vở khác của Ibsen, Nhà búp bê đặt nền móng cho kịch hiện thực hiện đại: nhân vật bình thường, phòng khách bình thường, lời nói thường ngày, nhưng xung đột thì chạm tới gốc rễ xã hội.

Henrik Ibsen là ai

Henrik Ibsen (1828–1906) sinh ở Skien, một thị trấn nhỏ của Na Uy. Gia đình sa sút khi ông còn nhỏ; tuổi trẻ ông làm phụ việc ở hiệu thuốc, rồi làm việc tại nhà hát ở Bergen và Christiania (nay là Oslo) với vai trò như đạo diễn kiêm người viết kịch cho nhà hát. Những năm làm sân khấu thực tế đó cho ông hiểu sâu cách một vở kịch vận hành trên sàn diễn.

Từ năm 1864, ông sống ở nước ngoài — chủ yếu ở Ý và Đức — suốt gần ba mươi năm, và viết hầu hết các tác phẩm lớn khi xa quê. Sự nghiệp của ông thường được chia ba giai đoạn:

Ông thường được gọi là "cha đẻ của kịch hiện đại" — một danh xưng có phần giản lược, nhưng phản ánh đúng ảnh hưởng của ông lên các nhà soạn kịch sau đó.

Nhà búp bê kể chuyện gì

Vở có ba hồi, diễn ra trong căn hộ của gia đình Helmer vào dịp Giáng sinh.

Hồi một. Nora vui vẻ đi sắm Tết về. Chồng cô, Torvald Helmer, sắp lên làm giám đốc ngân hàng, gọi cô bằng những tên cưng như "chim sơn ca", "con sóc nhỏ". Ta dần biết bí mật của Nora: nhiều năm trước, khi Torvald ốm nặng cần đi dưỡng bệnh ở Ý, cô đã lén vay tiền của Krogstad — và giả chữ ký của cha mình trên giấy bảo lãnh. Cô âm thầm trả nợ bằng cách dè xẻn, nhận việc chép thuê. Krogstad, nhân viên sắp bị Torvald đuổi việc, đe doạ phơi bày chuyện giả chữ ký nếu Nora không giữ ghế cho hắn.

Hồi hai. Nora vật lộn tìm cách ngăn bức thư tố giác. Cô cố giữ Torvald khỏi hòm thư bằng cách nài anh tập cho mình điệu tarantella cho buổi dạ hội — và múa cuồng loạn như người sắp chết. Cảnh múa này là một trong những thử thách diễn xuất nổi tiếng nhất của vai.

Hồi ba. Torvald đọc thư. Anh không đứng ra nhận lỗi thay vợ như Nora vẫn chờ đợi "điều kỳ diệu", mà mắng cô thậm tệ, chỉ lo cho danh tiếng của mình. Khi Krogstad gửi trả giấy nợ, Torvald lập tức "tha thứ" như chưa có chuyện gì. Chính lúc đó Nora nhìn ra cuộc hôn nhân của mình: cô chỉ là búp bê của cha, rồi của chồng. Cô ngồi xuống nói chuyện nghiêm túc với chồng lần đầu tiên sau tám năm, rồi ra đi.

Một câu của Nora thường được trích, ý là: cô tin rằng trước hết cô là một con người, như anh, hoặc ít nhất phải cố trở thành một con người. Kịch Ibsen đã hết bản quyền; câu này được dịch và trích trong rất nhiều sách.

Vì sao vở kịch làm châu Âu chấn động

Một người mẹ bỏ con

Với khán giả năm 1879, việc người vợ rời chồng đã là chuyện tai tiếng; người mẹ bỏ lại con thì không thể chấp nhận. Vở bị tranh cãi ở báo chí, ở phòng khách, có nơi người ta ghi chú lên thiệp mời rằng xin đừng bàn về Nhà búp bê trong bữa tiệc — chuyện này được nhiều sách kể lại nhưng nên coi là giai thoại.

Cái kết thay thế ở Đức

Khi vở được dựng ở Đức, nữ diễn viên đóng Nora là Hedwig Niemann-Raabe từ chối diễn cái kết gốc, nói rằng cô sẽ không bao giờ bỏ con mình. Luật bản quyền lúc đó không bảo vệ được Ibsen ở Đức, và để tránh người khác tự ý sửa, ông đành tự viết một cái kết khác: Nora nhìn các con đang ngủ rồi gục xuống, ở lại. Chính Ibsen gọi việc này là một sự vi phạm thô bạo với tác phẩm của mình. Bản kết thay thế nhanh chóng bị bỏ, và cái kết gốc trở thành chuẩn.

Ibsen có viết kịch vì nữ quyền?

Năm 1898, phát biểu tại một buổi tiệc của Hội Bảo vệ Quyền Phụ nữ Na Uy, Ibsen nói rằng ông không có ý thức làm việc cho phong trào phụ nữ, mà nhiệm vụ của ông là miêu tả con người. Câu này thường được dẫn để tranh luận: Nhà búp bê là vở kịch nữ quyền hay vở kịch về quyền làm người nói chung? Hai cách đọc cùng tồn tại tới nay.

Nguồn cảm hứng của vở được cho là chuyện thật của Laura Kieler, một nhà văn trẻ quen biết Ibsen, từng vay tiền bí mật để chữa bệnh cho chồng. Kết cục đời thật của bà khác hẳn Nora.

Kịch hiện thực của Ibsen làm gì mới

• Văn xuôi thường ngày. Nhân vật nói như người thật nói trong phòng khách, không đọc thơ, không độc thoại dài với khán giả.
• Bối cảnh đương thời. Không vua chúa, không thần thoại: một gia đình trung lưu, một ngân hàng, một món nợ.
• Kỹ thuật hồi cố. Phần lớn biến cố quyết định đã xảy ra trước khi màn mở (món vay, chữ ký giả). Vở kịch là quá trình quá khứ lộ dần ra và đuổi kịp hiện tại.
• Thừa kế cấu trúc "kịch khéo". Ibsen dùng nhiều công cụ của "kịch khéo" (well-made play) Pháp thế kỷ 19 — bức thư, bí mật, kẻ tống tiền — nhưng đặt vào phục vụ một xung đột tư tưởng thay vì chỉ để tạo kịch tính.
• Cảnh cuối là một cuộc tranh luận. Đỉnh điểm không phải một hành động ly kỳ mà là hai người ngồi xuống nói chuyện. George Bernard Shaw trong Tinh hoa của chủ nghĩa Ibsen (1891) coi đây là kỹ thuật mới quyết định của Ibsen.

Lối viết này đòi hỏi một lối diễn mới: tiết chế, tâm lý, sống trong căn phòng như thật. Không phải ngẫu nhiên mà kịch Ibsen trở thành đất thử nghiệm của các nhà hát tự do cuối thế kỷ 19 (Théâtre Libre ở Paris, Freie Bühne ở Berlin) và ảnh hưởng tới Chekhov, Strindberg, Shaw.

Vai Nora: một bài toán cho diễn viên

Nora là một trong những vai nữ được thèm muốn nhất sân khấu thế giới vì cô thay đổi hoàn toàn trong ba hồi. Những câu hỏi mà mọi diễn viên đóng Nora phải trả lời:

• Nora ở hồi một là ai? Một người vợ ngây thơ thật, hay một người đã biết diễn vai "búp bê" để sống yên? Câu trả lời quyết định toàn bộ đường đi của vai.
• Điệu tarantella phải vừa là một điệu múa, vừa là cơn hoảng loạn bị đè nén. Nhiều dàn dựng biến đây thành điểm bùng nổ thể chất của cả vở.
• Cảnh cuối dài và gần như chỉ có lời. Diễn viên phải chuyển từ cảm xúc sang sự tỉnh táo lạnh lùng, và khiến khán giả tin rằng quyết định ra đi đến từ chính lúc ấy chứ không phải đã chuẩn bị sẵn.
• Torvald cũng không nên bị diễn thành kẻ xấu đơn giản. Một Torvald yêu vợ thật lòng theo cách hiểu hạn hẹp của mình làm bi kịch sâu hơn nhiều.

Mốc thời gian

1. 1828 — Ibsen sinh ở Skien.
2. 1851–1857 — làm việc ở nhà hát Bergen.
3. 1864 — rời Na Uy, sống ở Ý rồi Đức.
4. 1879 — viết Nhà búp bê ở Ý; sách in ngày 4/12, công diễn ngày 21/12 ở Copenhagen.
5. 1880 — dựng ở Đức với kết thay thế.
6. 1881 — Bóng ma, vở còn gây sốc hơn, bị nhiều nhà hát từ chối.
7. 1891 — Shaw xuất bản Tinh hoa của chủ nghĩa Ibsen.
8. 1891 — Ibsen về sống hẳn ở Christiania (Oslo).
9. 1906 — Ibsen mất ở Christiania.

Góc nhìn hôm nay: Nora ở châu Á và cách tìm hiểu thêm

Nhà búp bê nhanh chóng vượt khỏi châu Âu. Ở Nhật, vở được dựng đầu thế kỷ 20 và vai Nora của nữ diễn viên Matsui Sumako (1911) gắn với sự ra đời của kịch nói Nhật. Ở Trung Quốc, "Nora" trở thành biểu tượng tranh luận về giải phóng phụ nữ; năm 1923 Lỗ Tấn có bài diễn thuyết nổi tiếng đặt câu hỏi: Nora ra đi rồi sẽ ra sao? Câu hỏi ấy đến nay vẫn được các bản dựng mới và cả những vở viết tiếp lấy làm chủ đề.

Bản thảo Nhà búp bê của Ibsen được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới năm 2001. Ở Oslo có Bảo tàng Ibsen đặt tại căn hộ nơi ông sống những năm cuối; Nhà hát Quốc gia Na Uy tổ chức liên hoan Ibsen định kỳ. Ở Skien có trang trại Venstøp, nơi ông sống thời thơ ấu.

Với người học diễn, cách tốt nhất là đọc vở bằng bản dịch, rồi chọn cảnh cuối giữa Nora và Torvald tập theo cặp. Thử diễn hai cách hiểu khác nhau về Nora ở hồi một, rồi xem mỗi cách làm cảnh cuối thay đổi ra sao — đó là bài tập phân tích vai rất bổ ích.