Kathakali và Natya Shastra: nghệ thuật diễn bằng mắt và bàn tay của Ấn Độ

Kathakali là loại hình múa kịch cổ điển của bang Kerala (miền nam Ấn Độ), hình thành ở thế kỷ 17, trong đó diễn viên không nói một lời: họ kể toàn bộ câu chuyện bằng thế tay (mudra), nét mặt và đôi mắt, trong khi ca sĩ đứng phía sau hát lời thoại. Nền lý thuyết của nó — và của hầu hết sân khấu cổ điển Ấn Độ — là Natya Shastra, bộ luận thư bằng tiếng Phạn về sân khấu được gán cho hiền triết Bharata, ra đời khoảng giữa thế kỷ 2 trước Công nguyên và thế kỷ 2 sau Công nguyên. Hai thứ này cho người học diễn thấy một quan niệm khác hẳn phương Tây: cảm xúc có thể được "soạn" chính xác như một bản nhạc.

Natya Shastra: bách khoa thư của sân khấu Ấn Độ

Natya Shastra (Nāṭyaśāstra, "Luận về sân khấu") là một trong những văn bản lý luận sân khấu cổ nhất thế giới còn lại. Bản hiện hành thường có 36 chương (một số bản 37), bàn mọi thứ: kiến trúc nhà hát, nghi lễ trước buổi diễn, thể loại kịch, thơ, âm nhạc, nhạc cụ, múa, phục trang, hoá trang và cách diễn xuất.

Niên đại và tác giả đều không chắc. Truyền thống gán cho Bharata Muni, nhưng giới nghiên cứu thường cho rằng văn bản được nhiều người bổ sung qua thời gian, định hình trong khoảng từ thế kỷ 2 TCN tới thế kỷ 2 hoặc muộn hơn. Vì vậy nên nói "theo Natya Shastra" chứ không nên gán một năm cụ thể.

Chương đầu kể một huyền thoại về nguồn gốc: thần Brahma tạo ra sân khấu như một "kinh Veda thứ năm" cho mọi tầng lớp, lấy lời từ Rigveda, âm nhạc từ Samaveda, diễn xuất từ Yajurveda và cảm xúc từ Atharvaveda. Đây là huyền thoại, nhưng nó nói lên vị thế của sân khấu trong văn hoá Ấn: một nghệ thuật thiêng, tổng hợp mọi tri thức.

Bốn loại abhinaya: diễn viên biểu đạt bằng gì

Abhinaya trong tiếng Phạn nghĩa đen là "dẫn tới" — dẫn ý nghĩa tới khán giả. Natya Shastra chia phương tiện của diễn viên thành bốn loại:

Loại thứ tư là chỗ thú vị nhất với người học diễn hiện đại. Natya Shastra liệt kê tám trạng thái sāttvika, trong đó có cứng người, đổ mồ hôi, nổi da gà, đổi giọng, run rẩy, đổi sắc mặt, nước mắt và ngất. Đây là những phản ứng xuất phát từ sự tập trung nội tâm, không thể chỉ làm bằng kỹ thuật bên ngoài — một nhận xét mà các trường phái phương Tây hàng nghìn năm sau cũng đi tới theo cách riêng.

Rasa và bhava: "hương vị" của cảm xúc

Trung tâm lý thuyết của Natya Shastra là rasa — nghĩa đen là "nhựa, vị, tinh chất". Rasa là trải nghiệm thẩm mỹ mà khán giả "nếm" được khi xem, khác với bhava — trạng thái cảm xúc mà nhân vật thể hiện. Natya Shastra so sánh: như người sành ăn nếm được vị của món ăn được nấu từ nhiều gia vị, khán giả tinh tế nếm được rasa từ sự phối hợp các yếu tố trên sân khấu.

Natya Shastra nêu tám rasa, mỗi rasa gắn với một cảm xúc nền (sthāyi bhāva):

1. Śṛṅgāra — tình yêu, gắn với cảm xúc nền là ái tình.
2. Hāsya — hài hước, từ tiếng cười.
3. Karuṇa — bi thương, từ nỗi buồn.
4. Raudra — phẫn nộ, từ cơn giận.
5. Vīra — anh hùng, từ nghị lực.
6. Bhayānaka — kinh sợ, từ nỗi sợ.
7. Bībhatsa — ghê tởm.
8. Adbhuta — kỳ diệu, từ sự kinh ngạc.

Về sau, các nhà lý luận Ấn Độ thời trung đại (nổi bật là truyền thống gắn với Abhinavagupta ở Kashmir, khoảng thế kỷ 10–11) bàn thêm rasa thứ chín là śānta — an tĩnh. Vì thế ngày nay người ta hay nói "chín rasa" (navarasa), nhưng chín là con số của truyền thống sau, không phải của Natya Shastra gốc.

Câu nổi tiếng nhất của chương này, thường gọi là "rasa sūtra", nói rằng rasa sinh ra từ sự kết hợp của nguyên nhân khơi cảm xúc (vibhāva), biểu hiện bên ngoài của cảm xúc (anubhāva) và các cảm xúc thoáng qua đi kèm (vyabhicāri bhāva). Nói đơn giản: khán giả không cảm được chỉ vì diễn viên "cảm thật", mà vì cả tình huống, cử chỉ và những gợn cảm xúc nhỏ được sắp đặt hài hoà.

Kathakali: múa kịch của Kerala

Nguồn gốc

Kathakali (nghĩa là "câu chuyện được diễn") hình thành ở Kerala vào thế kỷ 17, từ nền tảng của các loại hình trước đó như Ramanattam (diễn tích Ramayana, gắn với vương công Kottarakkara) và Krishnanattam (diễn tích Krishna), cùng ảnh hưởng của sân khấu Phạn ngữ Kutiyattam, võ thuật Kalaripayattu và các nghi lễ đền thờ. Theo truyền thống, diễn viên Kathakali là nam giới; ngày nay đã có nữ diễn viên và đoàn nữ.

Ai làm gì trên sân khấu

• Diễn viên không nói, chỉ diễn bằng thân thể, mudra và nét mặt.
• Hai ca sĩ đứng phía sau hát lời nhân vật bằng tiếng Malayalam pha Phạn ngữ (manipravalam), một người giữ nhịp bằng chũm chọe nhỏ, một người bằng chiêng.
• Trống: chenda (trống đứng, tiếng vang dữ) và maddalam (trống ngang, tiếng ấm) tạo không khí và nhấn từng động tác.

Mỗi câu hát được diễn viên "dịch" sang thế tay, thường lặp lại nhiều lần với cách diễn sâu dần. Một câu thơ ngắn có thể được diễn trong vài phút.

Hoá trang và trang phục nói thân phận

Mặt Kathakali được vẽ trong nhiều giờ trước buổi diễn. Màu nền cho khán giả biết ngay nhân vật thuộc loại nào:

• Pacha (xanh lá) — anh hùng, vua chúa cao quý, như Krishna, Arjuna.
• Kathi (dao) — nền xanh nhưng có vệt đỏ hình con dao ở má: nhân vật quyền lực mà kiêu ngạo, như Ravana.
• Thadi (râu) — râu đỏ cho kẻ hung bạo, râu trắng cho nhân vật thần linh như Hanuman, râu đen cho kẻ săn rừng.
• Kari (đen) — yêu nữ, người rừng.
• Minukku (sáng) — phụ nữ, nhà hiền triết: mặt vàng cam nhẹ, tự nhiên nhất.

Khung trắng quanh cằm (chutti) xưa làm bằng bột gạo và vôi, đắp từng lớp. Một chi tiết hay được kể: diễn viên đặt một hạt nhỏ của cây chundapoovu dưới mi mắt để lòng trắng mắt đỏ lên, làm ánh mắt nổi bật dưới ánh đèn dầu.

Mudra và đôi mắt: kỹ thuật của diễn viên Kathakali

Hệ thống mudra của Kathakali dựa chủ yếu trên văn bản Hastalakshana Deepika, gồm 24 thế tay cơ bản. Kết hợp một hoặc hai tay, ở các vị trí và chuyển động khác nhau, chúng tạo ra hàng trăm "từ" — danh từ, động từ, cả các từ ngữ pháp. Một diễn viên giỏi có thể "nói" trọn câu thơ bằng tay.

Natya Shastra cũng có hệ thống thế tay riêng; các bản thường nêu 24 thế tay đơn và 13 thế tay đôi, cùng nhóm thế tay dành cho múa thuần. Kathakali và các loại hình múa cổ điển khác như Bharatanatyam đều thừa hưởng tư duy này, dù danh mục cụ thể khác nhau.

Đôi mắt là "nhạc cụ" thứ hai. Diễn viên Kathakali tập mắt hằng ngày: đưa nhãn cầu theo các hướng, xoay vòng, rung mi mắt, giữ ánh nhìn cố định. Bài tập kinh điển là diễn lần lượt chín rasa chỉ bằng nét mặt — từ yêu thương sang giận dữ, từ sợ hãi sang kinh ngạc — mỗi chuyển đổi gọn trong vài nhịp. Cơ mặt, kể cả gò má và cằm, đều được luyện để chuyển động độc lập.

Thân thể được rèn khắc nghiệt: thế đứng cơ bản dạng chân, gập gối, đứng trên mép ngoài bàn chân; học viên truyền thống được xoa bóp dầu bằng chân (uzhichil) trong mùa mưa để cơ thể dẻo dai.

Một đêm Kathakali truyền thống

Buổi diễn truyền thống kéo dài suốt đêm, thường ngoài trời ở sân đền, dưới ánh sáng duy nhất của một cây đèn dầu lớn bằng đồng (kalivilakku) đặt trước sân khấu. Trình tự quen thuộc:

1. Kelikottu — đánh trống lúc chạng vạng báo cho làng biết đêm nay có diễn.
2. Thodayam, purappad — các tiết mục nghi lễ và múa mở màn.
3. Melappadam — phần trình diễn âm nhạc của ca sĩ và trống.
4. Vở chính (attakatha) — diễn tới rạng sáng. Các vở hay diễn: Nalacharitham của Unnayi Warrier, Kalyanasougandhikam, Duryodhana Vadham, phần lớn lấy từ Mahabharata, Ramayana và các Purana.

Một kỹ thuật xuất hiện đặc sắc: thiranokku — hai người cầm một tấm màn nhỏ, nhân vật dữ dằn (kathi, thadi) ló mặt qua mép màn, gầm gừ, rồi mới bước ra. Màn che như ống kính máy quay, cho khán giả thấy khuôn mặt trước, toàn thân sau.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ Kathakali

Trường Kerala Kalamandalam, do nhà thơ Vallathol Narayana Menon và cộng sự lập năm 1930, nay đặt ở Cheruthuruthy (Kerala), là nơi đào tạo Kathakali nổi tiếng nhất, nhận cả học viên nước ngoài cho các khoá ngắn. Ở Kochi và các thành phố du lịch của Kerala có những buổi diễn rút gọn khoảng một, hai giờ, thường cho khán giả vào sớm để xem diễn viên hoá trang.

Với người học diễn, Kathakali và Natya Shastra gợi ba bài học:

• Cảm xúc có thể được luyện như cơ bắp. Bài tập chín rasa bằng nét mặt là một bài khởi động tốt cho bất kỳ diễn viên nào muốn khuôn mặt "nghe lời" hơn.
• Diễn không lời vẫn kể được trọn câu chuyện. Thử diễn một đoạn thơ ngắn chỉ bằng tay và mắt, nhờ một người đọc lời.
• Khán giả cũng có phần việc. Rasa là thứ người xem "nếm", không phải thứ diễn viên đổ ra. Diễn hay là sắp đặt để người xem tự cảm, không phải ép cảm xúc lên họ.

Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch tiếng Anh Natya Shastra của Manomohan Ghosh, và các sách giới thiệu Kathakali do Kalamandalam hoặc Sangeet Natak Akademi (Viện Âm nhạc và Sân khấu quốc gia Ấn Độ) phát hành.