Mai Lan Phương và vai đán Kinh kịch: nghệ thuật nam đóng nữ

Mai Lan Phương (Mei Lanfang, 1894–1961) là nghệ sĩ Kinh kịch nổi tiếng nhất thế kỷ 20, một nam diễn viên chuyên đóng vai đán — vai nữ. Ông đứng đầu "Tứ đại danh đán", sáng tạo hàng loạt vở và điệu múa mới, và là người đưa Kinh kịch ra thế giới qua các chuyến lưu diễn Nhật Bản, Mỹ (1930) và Liên Xô (1935), nơi các nhà sân khấu phương Tây lớn như Stanislavski, Meyerhold, Brecht được xem ông diễn. Hiểu Mai Lan Phương là hiểu vai đán: một hệ thống kỹ thuật thân thể và giọng hát được tinh luyện qua nhiều thế hệ.

Kinh kịch và hệ vai đán

Kinh kịch (京剧, Bắc Kinh kịch) hình thành từ cuối thế kỷ 18. Mốc thường được kể là năm 1790, khi bốn gánh hát lớn từ An Huy vào Bắc Kinh mừng thọ tám mươi của vua Càn Long, rồi ở lại, pha trộn với các làn điệu khác. Đến giữa thế kỷ 19, Kinh kịch đã thành loại hình sân khấu chính ở kinh đô. Năm 2010, UNESCO ghi danh Kinh kịch là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Diễn viên Kinh kịch được đào tạo theo bốn hệ vai lớn: sinh (nam), đán (nữ), tịnh (nam vẽ mặt, tính cách mạnh) và sửu (vai hề). Trong vai đán lại có các nhánh:

Từ đời Thanh tới đầu thế kỷ 20, vai đán ở Bắc Kinh phần lớn do nam giới đóng — vì vậy mới có hiện tượng những "danh đán" là đàn ông. Phụ nữ dần trở lại sân khấu Kinh kịch từ đầu thế kỷ 20, và ngày nay vai đán chủ yếu do nữ diễn viên đảm nhận.

Mai Lan Phương: con nhà nòi của sân khấu

Mai Lan Phương sinh năm 1894 ở Bắc Kinh, quê gốc Thái Châu (Giang Tô). Ông nội là Mai Xảo Linh, diễn viên đán và chủ gánh hát Tứ Hỷ có tiếng; cha cũng là diễn viên đán nhưng mất sớm. Ông bắt đầu học hát từ nhỏ và lên sân khấu lần đầu khi mới khoảng mười tuổi.

Tư liệu tiểu sử thường kể rằng thuở nhỏ ông không được đánh giá là có năng khiếu nổi trội, đôi mắt bị chê thiếu thần. Câu chuyện quen thuộc là ông tập mắt bằng cách nhìn theo đàn chim bồ câu bay và đàn cá bơi trong chậu. Đây là giai thoại được ghi lại phổ biến, kể cả trong hồi ký ông kể lại; nên coi như minh hoạ cho sự khổ luyện hơn là phương pháp chính xác. Điều chắc chắn là đôi mắt về sau thành một trong những thế mạnh nổi bật nhất của ông.

Năm 1927, sau một cuộc bình chọn do một tờ báo ở Bắc Kinh tổ chức, danh xưng "Tứ đại danh đán" ra đời, gồm: Mai Lan Phương, Trình Nghiên Thu, Thượng Tiểu Vân và Tuân Tuệ Sinh — mỗi người một phong cách, mỗi người lập thành một "phái". Mai phái (梅派) được coi là chuẩn mực của sự thanh nhã, cân đối, tròn đầy.

Ông đổi mới vai đán thế nào

Phá ranh giới giữa các nhánh

Trước đó, ranh giới giữa thanh y (ca là chính) và hoa đán (diễn là chính) khá cứng. Mai Lan Phương góp phần định hình hoa sam (花衫) — nhánh vai kết hợp giọng ca của thanh y, sự linh hoạt của hoa đán và một phần kỹ năng múa võ. Nhờ vậy nhân vật nữ trên sân khấu vừa hát hay, vừa múa đẹp, vừa có đời sống nội tâm.

Vở mới và điệu múa mới

Cùng với người cộng sự lâu năm là Tề Như Sơn — nhà nghiên cứu, biên soạn kịch bản — ông dựng nhiều vở "cổ trang tân hí", lấy đề tài từ thần thoại và văn học cổ, với phục trang được thiết kế lại theo tranh cổ và những điệu múa mới. Những vở gắn với tên ông:

• Quý phi say rượu (Quý phi tuý tửu) — Dương Quý phi chờ vua không tới, uống rượu một mình trong vườn. Cảnh say với động tác ngửa người ngậm chén rượu là phần thử thách kỹ thuật thân thể nổi tiếng.
• Thiên nữ tán hoa (1917) — tiên nữ rắc hoa, nổi bật với điệu múa dải lụa dài.
• Bá Vương biệt Cơ (1922, diễn cùng Dương Tiểu Lâu) — Ngu Cơ múa song kiếm trước khi từ biệt Hạng Vũ. Điệu múa kiếm này trở thành biểu tượng của vở.
• Mục Quế Anh quải soái (1959) — một trong những vở cuối đời, về nữ tướng nhà Dương.

Ông cũng diễn Côn khúc, loại hình cổ hơn Kinh kịch, và góp phần giữ các trích đoạn Côn khúc trên sân khấu.

Kỹ thuật vai đán qua cách diễn của Mai Lan Phương

Vai đán là một hệ thống quy ước. Diễn viên không cố "giống phụ nữ ngoài đời" mà tạo ra cái đẹp nữ tính theo chuẩn mực sân khấu:

• Giọng: thanh y và hoa đán hát bằng giọng giả thanh (tiểu tảng), cao, sáng mà tròn. Giọng Mai được miêu tả là trong và ngọt, không chói.
• Tay: ngón tay hình "lan hoa chỉ" — các ngón uốn mềm như cánh lan. Bộ ảnh chụp những thế tay của Mai Lan Phương đến nay vẫn được dùng làm tư liệu dạy.
• Thuỷ tụ — "tay áo nước": dải lụa trắng dài nối ở cổ tay áo. Hất, vẩy, cuộn, buông tay áo là ngôn ngữ cảm xúc: giận, thẹn, buồn, gạt lệ.
• Bước: bước nhỏ, đều, thân giữ thẳng như lướt (toái bộ).
• Mắt: ánh mắt dẫn khán giả nhìn theo, báo trước động tác, chứa ẩn ý — chỗ Mai được ca ngợi nhiều nhất.

Mỗi động tác trong Kinh kịch có tên, có chuẩn, được học bằng cách bắt chước thầy hàng nghìn lần. Sáng tạo của bậc thầy như Mai nằm ở chỗ phối hợp và tinh chỉnh những chuẩn mực ấy, không phải bỏ chúng đi.

Mốc thời gian: đưa Kinh kịch ra thế giới

1. 1894 — sinh ở Bắc Kinh.
2. Khoảng 1904 — lên sân khấu lần đầu.
3. 1917 — Thiên nữ tán hoa.
4. 1919 — lưu diễn Nhật Bản lần đầu (lần hai năm 1924).
5. 1922 — Bá Vương biệt Cơ cùng Dương Tiểu Lâu.
6. 1927 — sau cuộc bình chọn của một tờ báo Bắc Kinh, danh xưng Tứ đại danh đán ra đời, tên ông đứng đầu.
7. 1930 — lưu diễn Mỹ: New York và nhiều thành phố khác; lần đầu khán giả Mỹ được xem một đoàn Kinh kịch quy mô như vậy.
8. 1935 — lưu diễn Liên Xô (Moskva, Leningrad).
9. 1959 — Mục Quế Anh quải soái.
10. 1961 — mất ở Bắc Kinh.

Khi sân khấu phương Tây xem Mai Lan Phương

Chuyến lưu diễn Moskva năm 1935 là một điểm hẹn hiếm có của lịch sử sân khấu. Trong số người xem và trò chuyện với ông có Konstantin Stanislavski, Vsevolod Meyerhold, nhà làm phim Sergei Eisenstein (người còn quay lại một phần trình diễn) và Bertolt Brecht. Năm sau, Brecht viết bài luận về hiệu ứng lạ hoá trong nghệ thuật diễn Trung Hoa, lấy cảm hứng từ những gì ông thấy: diễn viên vừa thể hiện nhân vật vừa như đứng bên cạnh nhân vật để trình bày nó.

Cần nói rõ: cách Brecht hiểu Kinh kịch là cách đọc của một người ngoài, phục vụ lý thuyết riêng của ông, và các nhà nghiên cứu sau này đã chỉ ra nhiều chỗ ông hiểu chưa đúng. Nhưng điều đó không làm giảm ý nghĩa của cuộc gặp: lần đầu, các trường phái diễn phương Tây phải đối diện với một hệ thống diễn xuất hoàn chỉnh, tinh vi, không dựa trên hiện thực tâm lý.

Những lời khen của các bậc thầy phương Tây dành cho ông được nhiều sách dẫn lại, nhưng thường không có nguồn gốc chắc chắn; bài này không chép lại những câu như vậy.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Mai Lan Phương ở đâu

Nhà tưởng niệm Mai Lan Phương ở Bắc Kinh, đặt tại tứ hợp viện nơi ông sống những năm cuối đời, trưng bày phục trang, ảnh và tư liệu biểu diễn. Con trai ông, Mai Bảo Cửu, cũng là diễn viên đán và tiếp tục truyền dạy Mai phái cho thế hệ sau. Ngày nay các nhà hát Kinh kịch lớn ở Bắc Kinh, Thượng Hải vẫn diễn các vở thuộc Mai phái, nhất là Quý phi say rượu và Bá Vương biệt Cơ.

Cuốn hồi ký Bốn mươi năm sống trên sân khấu do ông kể lại và người khác ghi chép là nguồn tư liệu trực tiếp tốt nhất về nghề diễn của ông. Một số đoạn phim tư liệu ghi hình ông biểu diễn còn được lưu giữ, đáng xem để thấy thuỷ tụ và đôi mắt chuyển động thế nào.

Với người học diễn Việt Nam, xem Mai Lan Phương có thêm một ý nghĩa: hiểu một truyền thống sân khấu Á Đông có nhiều điểm gần với tuồng và cải lương (ca kết hợp diễn, động tác ước lệ, hệ vai), để thấy rằng "diễn thật" không chỉ có nghĩa là diễn như ngoài đời.