Ở Việt Nam, chèo, tuồng và cải lương được giữ chủ yếu bởi các nhà hát nghệ thuật công lập ở cấp trung ương và địa phương: các nhà hát chèo, tuồng, cải lương mang tên "Việt Nam" ở Hà Nội; nhà hát nghệ thuật truyền thống cung đình ở Huế; các nhà hát tuồng ở Đà Nẵng và Quy Nhơn; các nhà hát cải lương, hát bội ở Thành phố Hồ Chí Minh; cùng nhiều đoàn của các tỉnh thành. Bên cạnh đó là các câu lạc bộ, gánh hát tư nhân và nghệ nhân dân gian. Năm 2025, nhiều đơn vị nghệ thuật công lập bước vào đợt sắp xếp, hợp nhất, nên tên gọi chính thức của từng nơi có thể đã đổi; bài này dùng tên quen thuộc để người đọc dễ hình dung.
Vì sao cần nhà hát chuyên nghiệp cho nghệ thuật truyền thống
Trong nhiều thế kỷ, chèo sống nhờ phường chèo, tuồng nhờ ban hát của triều đình, quan lại và các gánh, cải lương nhờ các gánh hát tư nhân. Từ giữa thế kỷ 20, Nhà nước lập các đoàn rồi nhà hát chuyên nghiệp để làm những việc mà gánh hát khó làm một mình:
- Sưu tầm, ghi chép các vở cổ, làn điệu, bài bản từ nghệ nhân.
- Đào tạo kế cận theo lối kèm cặp, phối hợp với trường nghệ thuật.
- Dàn dựng quy mô lớn với dàn nhạc đầy đủ, cảnh trí, phục trang.
- Đại diện quốc gia khi giao lưu, lưu diễn nước ngoài.
Cái giá của mô hình này là sân khấu truyền thống phụ thuộc nhiều vào ngân sách, và có lúc xa rời khán giả bình dân vốn là gốc của nó. Đó là cuộc giằng co mà mọi nhà hát truyền thống đều đang đối mặt.
Bản đồ những nơi giữ nghề
Bảng dưới liệt kê các đơn vị tiêu biểu theo loại hình, gọi theo tên quen thuộc. Danh sách không đầy đủ: nhiều tỉnh thành có đoàn chèo, đoàn cải lương, đoàn nghệ thuật tổng hợp của riêng mình.
| Loại hình | Nơi | Đơn vị tiêu biểu (tên quen thuộc) |
|---|---|---|
| Chèo | Hà Nội | Nhà hát Chèo Việt Nam; Nhà hát Chèo Hà Nội |
| Chèo | Các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ | Các nhà hát, đoàn chèo ở Hải Phòng, Ninh Bình, Hưng Yên (gồm vùng Thái Bình cũ) và các tỉnh khác |
| Tuồng | Hà Nội | Nhà hát Tuồng Việt Nam |
| Tuồng | Đà Nẵng | Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh |
| Tuồng | Quy Nhơn (Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai) | Đơn vị nghệ thuật tuồng mang tên Đào Tấn |
| Tuồng cung đình, nhã nhạc | Thành phố Huế | Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế |
| Cải lương | Hà Nội | Nhà hát Cải lương Việt Nam; Nhà hát Cải lương Hà Nội |
| Cải lương | Thành phố Hồ Chí Minh | Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang |
| Hát bội | Thành phố Hồ Chí Minh | Nhà hát Nghệ thuật Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh |
| Dù kê, nghệ thuật Khmer | Đồng bằng sông Cửu Long | Các đoàn nghệ thuật Khmer của các tỉnh có đông đồng bào Khmer |
Lưu ý: sau đợt sắp xếp tỉnh thành và đơn vị sự nghiệp năm 2025, một số nhà hát có thể đã hợp nhất với nhau hoặc với đơn vị khác, hoặc đổi tên. Trước khi mua vé hay liên hệ, nên tra trang thông tin chính thức của đơn vị hoặc của sở văn hoá địa phương.
Chèo: giữ cả cổ lẫn mới
Các nhà hát chèo vừa giữ hệ thống vở chèo cổ (Quan Âm Thị Kính, Kim Nham, Lưu Bình Dương Lễ, Trương Viên…) vừa dựng chèo mới viết về lịch sử và đời sống. Một cuộc tranh luận lâu năm trong giới chèo là chèo mới nên "mới" tới đâu: dùng nhạc điện tử, sân khấu hoành tráng có làm chèo mất chất mộc của chiếu chèo sân đình hay không. Mỗi nhà hát có lựa chọn riêng, và khán giả có thể thấy rõ điều đó khi xem vở của các nơi khác nhau.
Người muốn hiểu chèo sâu nên xem cả hai: một chương trình trích đoạn chèo cổ và một vở chèo mới, rồi tự so sánh.
Tuồng: loại hình khó nhất để giữ
Trong ba loại hình, tuồng thường được coi là khó giữ nhất. Lời tuồng nhiều chữ Hán, hệ thống ước lệ dày đặc, khán giả trẻ cần được "dẫn" mới hiểu. Diễn viên tuồng cần luyện rất lâu cả võ, hát, nói lối, hình thể.
Các nhà hát tuồng vì thế làm nhiều việc ngoài biểu diễn: đưa trích đoạn vào trường học, tổ chức buổi diễn có thuyết minh, dựng chương trình ngắn cho khách du lịch, kết hợp với di tích (như các buổi diễn trong không gian cung đình ở Huế). Mỗi vùng tuồng lại giữ một nét riêng: tuồng Bình Định gắn với Đào Tấn, tuồng Quảng ở Đà Nẵng gắn với Nguyễn Hiển Dĩnh, tuồng cung đình gắn với Huế, hát bội Nam Bộ gắn với đình làng và lễ Kỳ yên.
Cải lương: sống ở cả nhà hát lẫn ngoài nhà hát
Cải lương ra đời ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20 và từng có hàng trăm gánh hát tư nhân. Đến nay, cải lương có nhà hát công lập ở cả hai đầu đất nước, nhưng phần lớn sức sống của nó vẫn nằm ngoài nhà hát: các đoàn tư nhân, sân khấu xã hội hoá, chương trình truyền hình, các câu lạc bộ đờn ca tài tử, và khán giả nghe qua băng đĩa, mạng.
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang ở Thành phố Hồ Chí Minh mang tên soạn giả Trần Hữu Trang, tác giả vở Đời cô Lựu. Nhà hát Cải lương Việt Nam ở Hà Nội cho thấy cải lương đã bén rễ cả ở phía Bắc, với những nghệ sĩ người Bắc hát bài bản Nam Bộ.
Những việc các nhà hát đang làm để giữ nghề
| Việc | Mục đích | Thử thách |
|---|---|---|
| Diễn định kỳ cho khách du lịch | Có nguồn thu, có sân diễn thường xuyên | Dễ rút gọn thành tiết mục trình diễn, mất chiều sâu |
| Đưa sân khấu vào trường học | Gieo khán giả tương lai | Cần chương trình phù hợp lứa tuổi, cần kinh phí |
| Ghi hình, số hoá vở cổ | Lưu giữ trước khi nghệ nhân không còn | Tốn công, cần bảo quản lâu dài |
| Dựng vở mới, kết hợp hiện đại | Thu hút khán giả trẻ | Giữ được cái gốc truyền thống |
| Tham gia liên hoan chuyên ngành | Nâng tay nghề, dựng vở chất lượng | Vở dựng để thi đôi khi ít được diễn lại |
Góc nhìn hôm nay: bạn có thể làm gì
- Mua vé đi xem. Nhà hát truyền thống sống nhờ khán giả. Một buổi xem trích đoạn kinh điển là khởi đầu dễ nhất; nhiều nơi có giá vé dành cho học sinh, sinh viên.
- Theo dõi trang chính thức của nhà hát để biết lịch diễn, chương trình cuối tuần, chương trình cho thiếu nhi.
- Thầy cô có thể liên hệ nhà hát để tổ chức buổi xem cho lớp hoặc mời nghệ sĩ về trường giới thiệu.
- Đi kèm di tích: xem tuồng cung đình ở Huế, xem tuồng ở Quy Nhơn rồi ghé nhà thờ Đào Tấn, xem cải lương ở Thành phố Hồ Chí Minh rồi tìm hiểu về các soạn giả.
- Người học diễn: dù theo kịch nói hay điện ảnh, xem kịch hát truyền thống giúp hiểu hình thể ước lệ, nhịp và cách giữ năng lượng sân khấu — những thứ trường diễn phương Tây cũng dạy, chỉ bằng ngôn ngữ khác.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có những nhà hát nghệ thuật truyền thống nào?
Tiêu biểu là các nhà hát chèo, tuồng, cải lương cấp quốc gia ở Hà Nội, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế, Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ở Đà Nẵng, đơn vị tuồng Đào Tấn ở Quy Nhơn, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang và Nhà hát Hát bội ở Thành phố Hồ Chí Minh, cùng nhiều đoàn của các tỉnh thành.
Xem chèo ở Hà Nội ở đâu?
Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Chèo Hà Nội là hai địa chỉ chính, có lịch diễn trích đoạn và vở đầy đủ. Nên xem trang thông tin chính thức để biết lịch và giá vé mới nhất vì tên đơn vị có thể thay đổi sau đợt sắp xếp năm 2025.
Nhà hát Trần Hữu Trang mang tên ai?
Nhà hát mang tên soạn giả cải lương Trần Hữu Trang, tác giả vở Đời cô Lựu. Đây là nhà hát cải lương công lập tiêu biểu của Thành phố Hồ Chí Minh.
Xem tuồng ở đâu?
Có thể xem tuồng ở Nhà hát Tuồng Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng), đơn vị tuồng Đào Tấn ở Quy Nhơn, tuồng cung đình ở Huế và hát bội ở Thành phố Hồ Chí Minh. Lịch diễn thường không dày, nên hỏi trước.
Vì sao tuồng khó giữ hơn chèo và cải lương?
Lời tuồng nhiều chữ Hán, hệ thống ước lệ dày đặc nên khán giả trẻ khó tiếp cận nếu không được giới thiệu. Diễn viên tuồng cũng cần luyện rất lâu cả hát, nói lối, võ và hình thể, nên lực lượng kế cận mỏng.
