Nhịp độ vở diễn là cảm giác thời gian trôi nhanh hay chậm mà khán giả trải qua khi xem, chứ không chỉ là tổng thời lượng. Đạo diễn điều khiển nó bằng ba nhóm việc: cắt (bỏ bớt lời thoại, cảnh, động tác thừa), dồn (bắt thoại sát hơn, đổi cảnh nhanh hơn, tăng sức ép) và giãn (cho khoảng lặng, cho một khoảnh khắc thở ở đúng chỗ). Một vở hai tiếng có thể trôi như một giờ, và một vở bảy mươi phút có thể dài lê thê, tất cả nằm ở nhịp độ.
Tốc độ, nhịp và nhịp độ: ba thứ hay bị lẫn
Trong phòng tập, người ta dùng nhiều chữ cho cùng một vùng vấn đề. Phân biệt rõ giúp ghi chú chính xác hơn:
| Khái niệm | Là gì | Ghi chú điển hình |
|---|---|---|
| Tốc độ (tempo) | Nhanh chậm của lời nói, động tác trong từng khoảnh khắc | "Câu này em đang nói chậm hơn suy nghĩ của nhân vật" |
| Nhịp (rhythm) | Sự thay đổi, xen kẽ giữa nhanh và chậm, căng và chùng | "Cả cảnh đều một tốc độ, nghe như đều đều" |
| Bắt thoại (cue pickup) | Khoảng thời gian từ khi một người dứt lời tới khi người kia bắt đầu | "Đừng chờ, bắt ngay vào đuôi câu của anh ấy" |
| Nhịp độ chung (pace) | Cảm giác trôi của cả cảnh, cả hồi, cả vở | "Hồi hai đang chùng xuống từ cảnh 7" |
Một lỗi phổ biến là nghĩ "vở chậm" thì bảo diễn viên "nói nhanh lên". Kết quả thường là thoại bị nuốt, khán giả nghe không kịp, mà vở vẫn có cảm giác dài. Nguyên nhân thật của cảm giác chậm thường nằm ở chỗ khác: khoảng chờ giữa các câu, đổi cảnh lâu, hoặc một cảnh không có gì thay đổi trong quá lâu.
Dồn: những cách làm vở chạy nhanh hơn mà không vội
Bắt thoại sát
Trong đời thật, người ta hay chen ngang và bắt lời nhau, ít khi đợi người kia nói xong hẳn rồi mới nghĩ câu trả lời. Trên sân khấu, diễn viên hay để một khoảng nhỏ trước mỗi câu, mỗi khoảng nửa giây, nhưng nhân lên vài trăm câu là thêm nhiều phút vô ích. Bắt thoại sát, tức nhân vật đã nghĩ xong câu trả lời trong lúc nghe, là cách dồn nhịp hiệu quả nhất.
Nói chồng
Có những đoạn cãi vã, tranh luận mà hai người nói chồng lên nhau một phần. Đạo diễn phải chỉ định rõ từ nào bắt đầu chồng, để câu quan trọng không bị lấp.
Đổi cảnh trong ánh sáng
Mỗi lần tắt đèn đổi cảnh, vở mất đà. Nhiều đạo diễn cho đổi cảnh ngay trong ánh sáng, để diễn viên của cảnh sau mang đồ vào trong lúc cảnh trước kết thúc, hoặc cho hai cảnh gối đầu nhau.
Hành động trong lúc nói
Diễn viên dừng lại mới nói, nói xong mới đi, là cách diễn làm vở chậm gấp đôi. Đi trong lúc nói, nói trong lúc làm việc tay chân giúp thời gian trên sân khấu đặc lại.
Giãn: khi nào khoảng lặng có giá trị
Dồn nhịp không phải mục tiêu tự thân. Một vở chạy đều tốc độ cao từ đầu tới cuối cũng mệt như một vở chạy chậm, vì không có gì nổi lên. Khoảng lặng đáng giá khi:
- Có điều gì đó vừa thay đổi. Sau một tin xấu, một lời thú nhận, khán giả cần vài giây để hiểu cùng nhân vật.
- Nhân vật đang quyết định. Im lặng trước một lựa chọn lớn tạo căng thẳng, miễn là khán giả biết nhân vật đang cân nhắc điều gì.
- Trước câu chốt. Trong hài kịch, một khoảng dừng đúng độ dài trước câu đùa có thể quyết định tiếng cười.
- Tác giả đã viết nó. Một số nhà viết kịch thế kỷ 20, nổi tiếng là Harold Pinter và Samuel Beckett, ghi khoảng ngừng và im lặng vào chính văn bản như một phần của lời thoại. Diễn những vở đó mà bỏ khoảng lặng là diễn sai văn bản.
Khoảng lặng chết là khoảng lặng trong đó không có gì xảy ra bên trong nhân vật, chỉ là diễn viên đang chờ, đang nhớ lời, đang tận hưởng sự chú ý. Khán giả cảm nhận được sự khác nhau rất nhanh.
Cắt: con dao của đạo diễn
Không phải vở nào cũng được diễn trọn văn bản. Kịch cổ điển dài, như Hamlet của Shakespeare, nếu diễn đủ lời có thể kéo dài khoảng bốn tiếng, nên phần lớn các bản dựng đều cắt. Với kịch đương đại còn bản quyền, mọi sự cắt sửa phải được tác giả hoặc người giữ quyền đồng ý; đây là điều khoản thường có trong hợp đồng mua quyền dựng.
Với văn bản được phép cắt, đạo diễn thường cắt theo thứ tự:
- Những đoạn lặp thông tin khán giả đã biết, nhất là ở các vở được viết cho khán giả thời xưa vốn cần nhắc lại nhiều.
- Những câu đùa hay ẩn dụ đã mất nghĩa với khán giả hôm nay, nếu giữ lại phải giải thích.
- Nhân vật phụ có thể gộp hai thành một.
- Động tác và hiệu ứng thừa: một lối vào quá dài, một màn đổi cảnh phức tạp mà không phục vụ câu chuyện.
Cắt giỏi là cắt mà khán giả không nhận ra mình đã mất gì. Cắt vụng là cắt mất một mắt xích khiến một hành động về sau không còn lý do.
Nhịp độ ở cấp toàn vở
Ngoài từng cảnh, đạo diễn còn nhìn vở như một tổng thể:
- Đường cong căng thẳng. Vở thường cần chỗ lên chỗ xuống. Ba cảnh căng liên tiếp sẽ làm khán giả mệt và tê liệt; một cảnh nhẹ xen giữa có thể làm cảnh căng tiếp theo mạnh hơn.
- Đoạn mở màn. Vài phút đầu quyết định khán giả có chịu đi theo không. Mở màn quá chậm là mất họ trước khi câu chuyện bắt đầu.
- Vị trí giải lao. Nghỉ giải lao đúng lúc tạo một câu hỏi khiến khán giả muốn quay lại; nghỉ sai chỗ làm hồi hai phải "khởi động lại".
- Thời lượng từng hồi. Nhiều đạo diễn bấm giờ từng hồi trong các buổi chạy trọn và so sánh qua các buổi. Hồi nào dài thêm vài phút mà không có lý do là dấu hiệu nhịp đang chùng.
Sân khấu truyền thống Việt có cách giữ nhịp riêng: ở tuồng, chèo, tiếng trống, nhịp phách của dàn nhạc dẫn dắt nhịp độ cảnh diễn. Đạo diễn dựng lại các vở truyền thống thường làm việc chặt với nhạc công để điều chỉnh nhịp, thay vì chỉ làm với diễn viên.
Những dấu hiệu vở đang mất nhịp và cách chữa
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Khán giả cựa quậy, ho nhiều | Cảnh không có thay đổi trong thời gian dài | Kiểm tra lại bản chia nhịp của cảnh, cắt hoặc làm rõ các bước ngoặt |
| Vở dài hơn bản chạy tuần trước vài phút | Diễn viên thêm khoảng dừng, thêm động tác | Bấm giờ từng cảnh, ghi chú cụ thể chỗ nào giãn |
| Đổi cảnh nghe tiếng sột soạt lâu | Quy trình đổi cảnh chưa tập kỹ | Tập đổi cảnh riêng như một màn biên đạo, đơn giản hoá đồ |
| Cảnh căng mà khán giả cười | Nhịp quá nhanh làm mất trọng lượng | Cho một khoảng lặng có nội dung trước khoảnh khắc chính |
| Diễn viên nói nhanh mà vẫn thấy chậm | Khoảng chờ giữa các câu quá lớn | Tập bắt thoại sát, giữ tốc độ nói bình thường |
Góc nhìn hôm nay: luyện cảm giác nhịp
Cảm giác nhịp là thứ đạo diễn phải luyện cả đời. Vài cách làm thực tế:
- Bài tập chạy tốc độ (speed-through): cả đoàn nói lời thoại thật nhanh, không diễn, không di chuyển. Bài tập này giúp phát hiện ai chưa thuộc lời, và làm diễn viên cảm được dòng chảy của cả cảnh.
- Xem lại bản ghi hình các buổi chạy trọn, tua nhanh để thấy hình dáng chung của vở.
- Xem nhiều vở và phim với một câu hỏi duy nhất: ở đâu mình bắt đầu nhìn đồng hồ?
- Nghe nhạc. Nhiều đạo diễn nói về nhịp độ bằng ngôn ngữ âm nhạc, vì một vở diễn cũng có chương nhanh chương chậm như một bản giao hưởng.
Sách nên đọc: The Empty Space của Peter Brook có những đoạn bàn về "sân khấu chết" và sự nhàm chán của khán giả; các giáo trình đạo diễn sân khấu trong nước có phần nói về tiết tấu vở diễn.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp độ vở diễn là gì?
Nhịp độ là cảm giác thời gian trôi nhanh hay chậm mà khán giả trải qua khi xem vở, không đơn giản là tổng thời lượng. Nó phụ thuộc vào tốc độ thoại, khoảng chờ giữa các câu, cách đổi cảnh và sự xen kẽ giữa căng và chùng.
Làm sao để vở diễn không bị lê thê?
Thường không phải nói nhanh hơn, mà là bắt thoại sát hơn, đổi cảnh gọn hơn, hành động trong lúc nói và cắt những đoạn lặp thông tin. Đồng thời giữ những khoảng lặng có lý do để vở có chỗ lên xuống.
Tempo và rhythm khác nhau thế nào?
Tempo là tốc độ nhanh chậm trong từng khoảnh khắc. Rhythm là sự thay đổi, xen kẽ các tốc độ đó theo thời gian. Một cảnh có tempo nhanh mà rhythm đều đều vẫn có thể gây nhàm chán.
Đạo diễn có được cắt lời thoại của tác giả không?
Với kịch đã hết bản quyền như Shakespeare, cắt là việc thường làm. Với kịch còn bản quyền, mọi sự cắt sửa cần được tác giả hoặc người giữ quyền đồng ý, thường ghi trong hợp đồng mua quyền dàn dựng.
Bắt thoại (cue pickup) là gì?
Bắt thoại là khoảng thời gian từ khi một nhân vật dứt lời tới khi nhân vật kia bắt đầu nói. Bắt thoại sát, tức nhân vật đã nghĩ câu trả lời trong lúc nghe, là cách hiệu quả nhất để vở có nhịp sống động mà không cần nói nhanh.
