Phim chuyển thể văn học Việt Nam: từ trang sách lên màn ảnh thế nào

Phim chuyển thể văn học Việt là những phim lấy cốt truyện, nhân vật từ tác phẩm văn học trong nước, như “Chị Dậu” (1980) từ “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Làng Vũ Đại ngày ấy” (1982) từ truyện Nam Cao, “Mùa len trâu” (2004) từ truyện Sơn Nam hay “Mắt biếc” (2019) từ tiểu thuyết Nguyễn Nhật Ánh. Chuyển thể không phải chép truyện lên màn ảnh: người làm phim phải cắt, gộp, đổi lời kể bên trong thành hành động nhìn thấy được, và diễn viên phải gánh phần "nội tâm" mà nhà văn viết bằng chữ.

Những bộ phim chuyển thể đáng nhớ

Bảng trên chỉ là một lát cắt. Phim truyền hình còn chuyển thể nhiều hơn nữa, tiêu biểu là bộ phim “Đất phương Nam” (1997) cũng từ tiểu thuyết của Đoàn Giỏi, được nhiều thế hệ khán giả phía Nam nhớ cả nhạc phim.

Ba cách chuyển thể thường gặp

Bám sát một tác phẩm

“Chị Dậu” đi theo mạch chính của “Tắt đèn”: sưu thuế, bán con, bán chó, chị Dậu chống lại cai lệ. Lợi thế là khán giả đã biết truyện, đặc biệt học sinh; thách thức là ai cũng đã có hình dung riêng về nhân vật, nên mọi lựa chọn diễn viên, bối cảnh đều bị so sánh với trang sách.

Gộp nhiều truyện thành một thế giới

“Làng Vũ Đại ngày ấy” là ví dụ kinh điển: phim gộp Chí Phèo, Lão Hạc và nhân vật của “Sống mòn” vào chung một làng. Cách làm này biến những truyện ngắn riêng lẻ thành bức tranh xã hội nông thôn, nhưng đòi người viết kịch bản phải tạo các điểm giao giữa nhân vật vốn không gặp nhau trong nguyên tác.

Lấy cảm hứng, tự do sáng tạo

“Mê Thảo – thời vang bóng” lấy cảm hứng từ “Chùa Đàn” của Nguyễn Tuân nhưng xây dựng nhiều lớp hình ảnh, âm nhạc riêng. “Mùa len trâu” dựa trên truyện ngắn Sơn Nam về nghề đưa trâu đi ăn cỏ mùa nước nổi ở miền Tây, nhưng phát triển cốt truyện và nhân vật rộng hơn nhiều so với một truyện ngắn. Kiểu chuyển thể này thường được đánh giá theo câu hỏi: phim có giữ được tinh thần của nhà văn không, chứ không phải giữ từng chi tiết.

Cái khó nhất: biến chữ thành hình

Văn học có thứ điện ảnh không có: lời kể bên trong đầu nhân vật. Nam Cao nổi tiếng với độc thoại nội tâm — Chí Phèo tỉnh rượu, nghe tiếng chim, tiếng người đi chợ, chợt thấy mình già. Trang sách viết ra suy nghĩ ấy; trên màn ảnh, nó phải hiện ra qua ánh mắt, nhịp thở, động tác của diễn viên và cách đạo diễn đặt máy, chọn âm thanh.

Người làm phim có vài công cụ:

• Lời dẫn (voice-over): nhanh nhưng dễ thành đọc sách minh hoạ nếu lạm dụng. Các phim chuyển thể Nguyễn Nhật Ánh dùng lời kể của nhân vật chính khá hợp vì nguyên tác cũng là giọng hồi tưởng ngôi thứ nhất.
• Chuyển suy nghĩ thành việc làm: thay vì nói nhân vật buồn, cho nhân vật làm một việc nhỏ lặp đi lặp lại.
• Âm thanh và bối cảnh: tiếng mưa, tiếng trống làng, khung cảnh mùa nước nổi kể thay đoạn văn tả cảnh dài.
• Cắt nhân vật, gộp tình tiết: tiểu thuyết vài trăm trang không thể vào trọn trong hai tiếng; chọn bỏ là việc khó nhất của biên kịch.

Diễn viên trong phim chuyển thể

Với diễn viên, phim chuyển thể vừa dễ vừa khó. Dễ ở chỗ nguyên tác là kho tư liệu khổng lồ: tiểu sử nhân vật, ý nghĩ, quá khứ, cách nói — những thứ mà kịch bản gốc thường phải tự bịa thêm. Một diễn viên nghiêm túc sẽ đọc kỹ nguyên tác, đánh dấu mọi đoạn tả nhân vật mình, kể cả những đoạn không vào phim.

Khó ở chỗ khán giả đã có sẵn một nhân vật trong đầu. Vai Chí Phèo, chị Dậu hay Hà Lan trong “Mắt biếc” đều bị so với hình dung của hàng triệu người đọc. Diễn viên không thể làm vừa lòng mọi hình dung; cách an toàn nhất là bám vào điều nhà văn thật sự viết ra — hành động, lời nói, hoàn cảnh — thay vì bắt chước một hình mẫu đã có.

Bản quyền: điều nhà làm phim phải hỏi trước tiên

Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, quyền tài sản đối với tác phẩm văn học được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả mất. Phim chuyển thể là tác phẩm phái sinh, nên khi tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ, nhà sản xuất phải xin phép và thoả thuận với tác giả hoặc người thừa kế.

Ví dụ: Nam Cao mất năm 1951 và Ngô Tất Tố mất năm 1954, nên tác phẩm của hai ông đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản; còn tác phẩm của các nhà văn mất sau năm 1975 vẫn trong thời hạn. Quyền nhân thân như đứng tên tác giả, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm thì được bảo hộ không thời hạn — nên dù được tự do chuyển thể, phim vẫn phải ghi rõ dựa theo tác phẩm của ai.

Góc nhìn hôm nay: đọc rồi xem, hay xem rồi đọc

Với học sinh, một cách học văn hiệu quả là đọc tác phẩm trước, ghi ra ba đoạn mình thấy quan trọng nhất, rồi xem phim và kiểm tra phim đã làm gì với ba đoạn đó: giữ, bỏ, hay biến thành cảnh khác. Bài tập này dạy về cả văn học lẫn ngôn ngữ điện ảnh.

Với người học diễn, hãy thử "chuyển thể" một đoạn văn ngắn: chọn một đoạn độc thoại nội tâm trong truyện Nam Cao, viết lại thành một cảnh không có lời, chỉ có việc làm và đồ vật, rồi diễn trước điện thoại. Nếu người xem đoán được nhân vật đang nghĩ gì, cảnh đã thành công.

Nhiều phim chuyển thể kinh điển được Viện Phim Việt Nam lưu giữ và phục chế; một số được phát lại trên truyền hình hoặc nền tảng trực tuyến của các hãng phim. Các nhà xuất bản cũng thường in lại nguyên tác kèm ảnh phim khi phim ra rạp — dịp tốt để đọc lại.