Phim hoạt hình Việt Nam bắt đầu từ năm 1960 với “Đáng đời thằng Cáo”, do tổ hoạt hoạ mới thành lập ở Hà Nội thực hiện — tiền thân của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam ngày nay. Suốt mấy chục năm, hoạt hình Việt chủ yếu là phim ngắn vẽ tay, cắt giấy và búp bê, kể truyện cổ tích, ngụ ngôn cho thiếu nhi. Từ cuối thập niên 1990, các studio tư nhân và kỹ thuật máy tính mở ra chặng mới, với phim chiếu trên mạng và những thử nghiệm phim dài.
Khởi đầu: tổ hoạt hoạ và Đáng đời thằng Cáo
Cuối thập niên 1950, một nhóm hoạ sĩ trẻ ở Hà Nội được giao nhiệm vụ học và làm phim hoạt hình, trong điều kiện gần như chưa có gì: không có giáo trình, không có máy chuyên dụng, phải tự tìm hiểu nguyên lý hình chuyển động từng khung một. Tổ hoạt hoạ ra đời năm 1959, nằm trong hệ thống xưởng phim nhà nước.
Năm 1960, phim đầu tiên ra mắt: “Đáng đời thằng Cáo”, một phim ngắn kể chuyện con cáo gian ác bị trừng trị. Phim ngắn, kỹ thuật còn đơn giản, nhưng mở ra một nghề hoàn toàn mới ở Việt Nam. Ngày ra mắt phim này, năm 1960, được ngành coi là mốc truyền thống của điện ảnh hoạt hình Việt Nam.
Ba kỹ thuật của thời kỳ đầu
| Kỹ thuật | Làm thế nào | Hợp với loại phim |
|---|---|---|
| Vẽ tay | Vẽ từng hình trên giấy rồi can lên phim trong (cel), tô màu, chụp từng khung | Truyện cổ tích, ngụ ngôn có nhiều chuyển động |
| Cắt giấy | Nhân vật cắt từ giấy, khớp nối ở tay chân, xê dịch rồi chụp từng khung | Phim mang chất tranh dân gian, chi phí thấp hơn |
| Búp bê (con rối) | Làm nhân vật ba chiều, xếp đặt từng tư thế trên bối cảnh thu nhỏ | Phim có không gian, ánh sáng ba chiều |
Cả ba đều là kỹ thuật "từng khung hình": một giây phim cần nhiều hình khác nhau, nên một phim mười phút có thể tốn hàng tháng làm việc của cả tổ. Vì vậy hoạt hình Việt thời kỳ này chủ yếu là phim ngắn.
Điểm mạnh của thế hệ hoạ sĩ đầu tiên là đưa chất liệu Việt vào hình: nét tranh Đông Hồ, hoạ tiết dân gian, cảnh làng quê, nhân vật cổ tích. Đạo diễn Ngô Mạnh Lân, một trong những người thuộc thế hệ đầu, gắn với “Chuyện ông Gióng” (1970), phim kể lại truyền thuyết Thánh Gióng bằng ngôn ngữ hoạt hình.
Thời phim ngắn cho thiếu nhi (1960–1990)
Trong ba thập kỷ, Xưởng phim (sau là Hãng phim) Hoạt hình Việt Nam làm ra hàng trăm phim ngắn. Đề tài lặp lại nhiều nhất là truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn và các bài học đạo đức cho trẻ: chăm học, thật thà, biết thương người, chống thói xấu. Phim được chiếu ở rạp trước phim truyện, chiếu lưu động ở nông thôn và phát trên truyền hình.
Ở các kỳ Liên hoan phim Việt Nam, phim hoạt hình có hạng mục riêng, cũng xét Bông Sen Vàng, Bông Sen Bạc. Đây là chỗ hiếm hoi hoạt hình được chấm ngang hàng với các thể loại khác, và là kho lưu trữ chính cho người muốn tìm lại phim cũ.
Gia công và kỹ thuật số (cuối 1990–2010)
Khi Việt Nam mở cửa, nhiều studio tư nhân ra đời ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, phần lớn nhận gia công cho nước ngoài: vẽ hình trung gian, tô màu, dựng mô hình ba chiều cho phim của Mỹ, Nhật, châu Âu. Nghề gia công đào tạo ra một lực lượng hoạ sĩ, kỹ thuật viên giỏi tay nghề, nhưng sản phẩm mang tên người khác, và ít người tham gia khâu sáng tác kịch bản, thiết kế nhân vật.
Cùng lúc, Hãng phim Hoạt hình Việt Nam chuyển dần sang làm phim bằng máy tính, cả hai chiều và ba chiều. Kỹ thuật mới giúp rút ngắn thời gian, nhưng cũng đặt ra bài toán: làm sao giữ được nét riêng khi mọi studio trên thế giới dùng chung một bộ phần mềm.
Hoạt hình Việt thời nền tảng trực tuyến
Thập niên 2010 chứng kiến một thay đổi lớn: phim hoạt hình Việt không cần đài truyền hình hay rạp chiếu mới đến được khán giả. Một số studio làm loạt phim ngắn cho trẻ em đăng trên các nền tảng video, nói nhiều thứ tiếng, và có lượng xem rất lớn ở nước ngoài. Đây là lần đầu nhân vật hoạt hình do người Việt tạo ra được trẻ em nhiều nước biết tới, dù khán giả có khi không biết đó là sản phẩm Việt Nam.
Phim hoạt hình dài chiếu rạp vẫn là mảnh đất khó. Một phim dài cần kinh phí lớn, đội ngũ hàng trăm người và thời gian tính bằng năm, trong khi phải cạnh tranh với phim của các hãng lớn thế giới chiếu cùng mùa. Đã có những dự án phim dài của studio tư nhân ra rạp, nhưng hoạt hình dài vẫn chưa thành một dòng phim ổn định như phim người đóng.
Hoạt hình và nghề diễn
Ít người nghĩ hoạt hình liên quan tới diễn xuất, nhưng thật ra người làm chuyển động nhân vật (animator) chính là diễn viên dùng bút chì hay chuột máy tính. Họ phải hiểu nhân vật muốn gì, nghĩ gì trước khi làm, và cơ thể phản ứng ra sao. Cuốn “Acting for Animators” của Ed Hooks — một giảng viên diễn xuất — được nhiều trường hoạt hình dùng chính vì lẽ đó.
Trong quy trình hiện đại, animator thường tự quay video mình diễn cảnh đó để làm tư liệu tham khảo: đứng lên, ngồi xuống, ngạc nhiên, lùi lại. Một cái nhún vai đúng nhịp có thể quyết định cảnh hài hay nhạt. Còn diễn viên lồng tiếng thì thu giọng trước, để animator dựng khẩu hình và nét mặt theo giọng — phần lồng tiếng là một mảng nghề riêng, ở đây chỉ nhắc qua.
Mốc thời gian tóm tắt
- 1959: thành lập tổ hoạt hoạ trong hệ thống xưởng phim nhà nước ở Hà Nội.
- 1960: “Đáng đời thằng Cáo”, phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam.
- 1960–1980: phát triển ba kỹ thuật vẽ tay, cắt giấy, búp bê; phim ngắn cho thiếu nhi.
- 1970: “Chuyện ông Gióng” — tiêu biểu cho xu hướng đưa truyền thuyết dân gian vào hoạt hình.
- Cuối 1990–2000: các studio tư nhân ra đời, chủ yếu làm gia công cho nước ngoài.
- 2000–2010: chuyển sang kỹ thuật số hai chiều và ba chiều.
- 2010–nay: loạt phim ngắn trên nền tảng trực tuyến, những thử nghiệm phim dài chiếu rạp.
Góc nhìn hôm nay: cho trẻ xem và cho người lớn học
Nhiều phim hoạt hình cũ đã được số hoá và phát lại trên truyền hình hoặc kênh trực tuyến chính thức của các hãng phim. Với phụ huynh, đây là nguồn phim ngắn, nhịp chậm, gắn với truyện cổ tích Việt mà trẻ có thể xem cùng sách tranh. Xem xong, cho trẻ kể lại hoặc diễn lại một đoạn bằng con rối giấy tự cắt — cách làm gần với chính kỹ thuật cắt giấy của các hoạ sĩ năm xưa.
Với người học diễn, bài tập hữu ích là xem một đoạn hoạt hình không tiếng, chú ý nhân vật chuẩn bị động tác thế nào: lùi một chút trước khi nhảy, khựng lại trước khi quay đầu. Người làm hoạt hình gọi đó là động tác chuẩn bị (anticipation). Diễn viên sân khấu cũng dùng đúng nguyên tắc ấy để khán giả kịp nhìn theo.
Người muốn theo nghề có thể tìm các chuyên ngành đồ hoạ, hoạt hình ở trường mỹ thuật và điện ảnh, các khoá học của studio, và đọc thêm “The Illusion of Life” của Frank Thomas và Ollie Johnston, cuốn sách nêu mười hai nguyên lý hoạt hình được dạy khắp thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam là phim nào?
Là “Đáng đời thằng Cáo”, ra mắt năm 1960, do tổ hoạt hoạ thành lập năm 1959 ở Hà Nội thực hiện. Tổ này là tiền thân của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam.
Hãng phim Hoạt hình Việt Nam ở đâu?
Hãng phim Hoạt hình Việt Nam đặt tại Hà Nội, phát triển từ tổ hoạt hoạ năm 1959. Hãng làm phim vẽ tay, cắt giấy, búp bê và về sau là phim kỹ thuật số hai chiều, ba chiều.
Phim hoạt hình cắt giấy là gì?
Là phim mà nhân vật và bối cảnh được cắt từ giấy, có khớp nối ở tay chân. Hoạ sĩ xê dịch từng chút rồi chụp từng khung hình. Kỹ thuật này hợp với phong cách tranh dân gian và được hoạt hình Việt dùng nhiều trong thời kỳ đầu.
Vì sao Việt Nam ít phim hoạt hình dài chiếu rạp?
Vì phim hoạt hình dài cần kinh phí lớn, đội ngũ đông và thời gian sản xuất nhiều năm, trong khi phải cạnh tranh với phim của các hãng lớn thế giới. Nhiều studio Việt chọn làm gia công hoặc làm loạt phim ngắn cho nền tảng trực tuyến vì ít rủi ro hơn.
Animator có cần học diễn xuất không?
Rất nên. Animator quyết định nhân vật cử động, phản ứng ra sao, tức là đang diễn thay nhân vật. Nhiều trường hoạt hình dạy diễn xuất cơ bản, và animator thường tự quay video mình diễn để làm tư liệu.
