Quản lý sân khấu (stage manager) là ai: người giữ vở sau đêm công diễn

Quản lý sân khấu (stage manager) là người tổ chức toàn bộ quá trình tập và diễn của một vở: ghi lại mọi quyết định của đạo diễn vào sổ vở, điều phối các bộ phận, và trong mỗi suất diễn là người ra lệnh cho từng hiệu ứng ánh sáng, âm thanh, đổi cảnh. Sau đêm công diễn đầu tiên, đạo diễn thường rời đi; từ đó chính quản lý sân khấu là người giữ cho vở diễn đêm thứ năm mươi vẫn giống đêm thứ nhất.

Một nghề mà khán giả không bao giờ thấy

Khán giả thấy diễn viên, có khi biết tên đạo diễn, ít khi để ý tên nhà thiết kế, và hầu như không bao giờ biết có một người ngồi trong bóng tối cánh gà, đeo tai nghe, nhìn màn hình và kịch bản, nói "chuẩn bị đèn 47… đèn 47, chạy". Thế nhưng nếu người đó im lặng, đèn không bật, màn không kéo, vở dừng lại.

Ở các nhà hát chuyên nghiệp, quản lý sân khấu thường có cả một tổ:

Cách chia việc khác nhau giữa các nước, các nhà hát. Ở Việt Nam, những phần việc này thường nằm trong tay trợ lý đạo diễn, trưởng ban kỹ thuật, người nhắc vở và người chỉ huy sân khấu; chức danh "quản lý sân khấu" theo đúng nghĩa trên đang được dùng nhiều hơn ở các đoàn nhạc kịch, các dự án hợp tác quốc tế và các sự kiện lớn.

Trong phòng tập: người ghi nhớ của cả đoàn

Quản lý sân khấu có mặt từ buổi đọc kịch bản đầu tiên. Những việc quen thuộc:

• Dán sàn. Trước buổi tập đầu, đánh dấu kích thước sân khấu thật và vị trí cảnh trí lên sàn phòng tập bằng băng dính màu, theo bản vẽ của nhà thiết kế.
• Ghi vị trí (blocking). Mỗi khi đạo diễn chốt ai đi đâu, quản lý sân khấu ghi ký hiệu vào kịch bản. Sau ba tuần, khi đạo diễn hỏi "hôm thứ hai mình để cô ấy vào từ cửa nào?", câu trả lời nằm ở đó.
• Theo dõi lời thoại. Ngồi cầm kịch bản, nhắc lời khi diễn viên xin, ghi lại câu bị nói sai để báo riêng cho diễn viên.
• Báo cáo buổi tập. Cuối mỗi buổi, gửi cho cả ê-kíp một bản ghi: đã tập gì, đạo diễn quyết định gì, bộ phận nào cần làm gì (ví dụ "cảnh 4 cần thêm một chiếc ghế", "diễn viên A cần áo có túi").
• Lịch và giờ giấc. Báo lịch gọi diễn viên, giữ giờ nghỉ, đảm bảo quy định về thời gian làm việc được tôn trọng.
• An toàn. Nhắc kiểm tra mọi cảnh có ngã, đánh nhau, nâng người, lửa, độ cao; đảm bảo những cảnh ấy được tập với người hướng dẫn chuyên môn.

Sổ vở: cuốn kinh của vở diễn

Sổ vở (prompt book, hay "the book") là tập kịch bản đóng gáy của quản lý sân khấu, mỗi trang kịch bản kèm một trang trống bên cạnh để ghi chú. Đến ngày công diễn, sổ vở chứa:

• toàn bộ lời thoại bản cuối, kèm những chỗ đã cắt sửa;
• vị trí và đường đi của từng diễn viên;
• mọi hiệu ứng ánh sáng, âm thanh, đổi cảnh, đánh số, ghi đúng chữ hay đúng hành động làm mốc;
• danh sách đạo cụ, ai mang vào, ai mang ra;
• lịch đổi trang phục nhanh, số điện thoại ê-kíp, quy trình xử lý sự cố.

Một sổ vở tốt đủ để người khác, chưa từng xem buổi tập nào, nhận lại và gọi được vở. Đó cũng là tiêu chuẩn mà nhiều người trong nghề dùng để đánh giá một quản lý sân khấu.

Trong suất diễn: gọi vở

"Gọi vở" là việc ra lệnh cho từng hiệu ứng vào đúng thời điểm, thường qua hệ thống tai nghe nội bộ. Quy trình phổ biến gồm hai bước:

1. Chuẩn bị (standby): báo trước vài giây để người điều khiển đèn, âm thanh, người kéo màn đặt tay sẵn. Người nhận trả lời rằng đã sẵn sàng.
2. Chạy (go): chữ "go" luôn đứng cuối câu lệnh, để không ai lỡ tay chạy sớm khi chưa nghe hết là hiệu ứng nào.

Trước giờ mở màn, quản lý sân khấu cũng là người gọi giờ cho diễn viên. Ở Anh, mốc quen thuộc là "the half", tức lệnh gọi khoảng 35 phút trước giờ mở màn, sau đó là mốc 15 phút, 5 phút và lệnh "vào vị trí". Ở Mỹ, mốc tương ứng là nửa tiếng trước giờ diễn. Diễn viên có mặt trước mốc ấy là quy định của nghề.

Khi có sự cố, như một diễn viên bị thương, mất điện, khán giả ngất, quản lý sân khấu là người quyết định tạm dừng vở, thông báo cho khán phòng và điều phối xử lý. Đó là lý do nghề này đòi một cái đầu lạnh hơn bất cứ thứ gì khác.

Sau đêm ra mắt: người giữ vở

Ở nhiều nhà hát, khi vở đã ra mắt và khoá lại, đạo diễn chuyển sang dự án khác. Nếu vở diễn tiếp hàng tháng, thậm chí hàng năm, trách nhiệm giữ chất lượng nghệ thuật chuyển sang quản lý sân khấu. Những việc của chặng này:

• Xem và ghi chú. Theo dõi các suất diễn, nhận ra khi một cảnh bắt đầu "trôi": nhịp chậm dần, diễn viên thêm thắt câu đùa, một vị trí lệch dần.
• Đưa ghi chú cho diễn viên để kéo vở về đúng ý đồ ban đầu của đạo diễn, không phải theo ý thích riêng.
• Tập cho diễn viên thay thế. Khi có người nghỉ hoặc đổi vai, tổ quản lý sân khấu thường là người tập lại, dựa vào sổ vở.
• Đi lưu diễn. Khi vở lên đường, quản lý sân khấu dựng lại vở ở sân khấu mới, điều chỉnh vị trí cho kích thước khác.

Vở diễn dài ngày giống một cơ thể sống, sẽ thay đổi dù không ai muốn. Người giữ vở không cấm thay đổi, mà phân biệt thay đổi tự nhiên làm vở sống hơn với thay đổi làm vở xa dần ý đồ.

Phẩm chất và con đường vào nghề

Người làm nghề thường nhắc tới những phẩm chất sau:

• Tỉ mỉ: một hiệu ứng ghi sai vị trí có thể làm hỏng cả cảnh.
• Bình tĩnh: giữ giọng đều trong tai nghe khi mọi thứ đang rối.
• Giao tiếp: là cầu nối giữa đạo diễn, diễn viên, các nhà thiết kế, kỹ thuật và ban quản lý nhà hát.
• Đọc được nhạc và kịch: ở nhạc kịch, opera, nhiều hiệu ứng được gọi theo ô nhịp trong tổng phổ.
• Kín đáo: biết nhiều chuyện hậu trường và giữ chúng ở lại hậu trường.

Ở nước ngoài, quản lý sân khấu là ngành học riêng trong nhiều trường sân khấu. Ở Việt Nam, người làm việc này thường đi lên từ các vị trí trợ lý đạo diễn, kỹ thuật sân khấu hoặc tổ chức sự kiện; một số khoá học ngắn về quản lý sản xuất biểu diễn cũng bắt đầu xuất hiện.

Góc nhìn hôm nay: học từ nghề "người vô hình"

Ngay cả nhóm kịch nhỏ, kịch trường học cũng được lợi rất nhiều khi có một người nhận vai quản lý sân khấu thay vì để đạo diễn ôm mọi thứ. Người đó giữ kịch bản có ghi chú, nhắc lịch, đứng ở cánh gà trong đêm diễn. Đạo diễn khi ấy có thể ngồi khán phòng mà xem vở của mình.

Sách tham khảo: Stage Management của Lawrence Stern và The Stage Manager's Toolkit của Laurie Kincman là hai cuốn giáo trình phổ biến bằng tiếng Anh. Còn cách học nhanh nhất là xin theo một quản lý sân khấu chuyên nghiệp qua trọn một vở, từ buổi đọc đầu đến đêm cuối.