Sự hiện diện trên sân khấu là khả năng khiến khán giả muốn nhìn mình ngay cả khi mình đứng yên và không nói. Nó không phải phép màu bẩm sinh mà đến từ những thứ luyện được: trọng tâm vững, hơi thở thả lỏng, sự chú ý hướng rõ ràng ra ngoài, và một cơ thể "sẵn sàng" như đang có điều sắp xảy ra. Người có sức hiện diện không cố thu hút sự chú ý; họ hoàn toàn có mặt trong khoảnh khắc, và khán giả bị kéo vào theo.
Hiện diện không phải là ngoại hình
Ai từng xem kịch đều gặp cảnh này: một diễn viên phụ đứng ở góc sân khấu, không thoại, nhưng mắt cứ bị kéo về phía họ. Trong khi một người khác đứng giữa, ánh đèn rọi thẳng, nói to, mà mình lại thấy họ "mờ". Người ta hay gọi phẩm chất kia là "có sân khấu", "có thần", "có lửa". Tiếng Anh gọi là stage presence.
Ngoại hình đẹp, giọng to, động tác lớn không tạo ra nó. Thậm chí người cố gây chú ý thường mất hiện diện, vì sự chú ý của họ quay vào trong: "mọi người có đang nhìn mình không?". Khán giả cảm được sự tự quan sát đó và lùi lại.
Năm thành phần có thể luyện
| Thành phần | Khi có | Khi thiếu |
|---|---|---|
| Trọng tâm | Đứng vững, đi có hướng, dừng là dừng hẳn | Đổi chân liên tục, đung đưa, trọng lượng lơ lửng |
| Hơi thở | Sâu, chậm, thả lỏng, vai không nhô | Nín thở, thở nông ở ngực, cổ căng |
| Sự chú ý | Hướng rõ về một người, một vật, một điểm | Lan man, nhìn sàn, nhìn vào trong mình |
| Sự sẵn sàng | Cơ thể như sắp chuyển động dù đang yên | Buông xuôi, "tắt" khi không tới lượt |
| Sự đơn giản | Mỗi động tác có mục đích, không thừa | Tay vuốt tóc, sửa áo, chạm mặt liên tục |
Đứng yên là kỹ năng khó nhất
Người mới lên sân khấu sợ đứng yên. Họ thấy mình phải làm gì đó: sửa áo, đổi chân, gãi tay. Những cử động nhỏ vô thức ấy rút năng lượng ra khỏi cảnh và kéo mắt khán giả vào chỗ chẳng có gì. Đứng yên đúng nghĩa không phải là đơ người, mà là giữ toàn bộ năng lượng bên trong một cơ thể không cần chuyển động.
Nhiều truyền thống sân khấu đã gọi tên điều này. Kịch Noh của Nhật nổi tiếng với những khoảnh khắc diễn viên gần như bất động mà khán giả vẫn nín thở, Zeami từng viết rằng chính những khoảnh khắc diễn viên "không làm gì" lại có thể hấp dẫn nhất, và mỹ học Nhật nói chung có khái niệm "ma" chỉ khoảng trống, khoảng lặng có nghĩa giữa hai chuyển động. Diễn viên chèo, tuồng Việt cũng được dạy những thế đứng chờ có thần, không phải đứng nghỉ.
Cân bằng có căng
Eugenio Barba, đạo diễn gốc Ý làm việc lâu năm ở Đan Mạch với nhà hát Odin Teatret, người lập Trường Quốc tế Nhân học Sân khấu (ISTA) cuối thập niên 1970, đã quan sát diễn viên của nhiều nền sân khấu châu Á, châu Âu và chỉ ra một điểm chung: họ ít khi đứng ở tư thế cân bằng thoải mái thường ngày. Trọng lượng hơi dồn, gối hơi chùng, có những lực đối nghịch trong cơ thể, như đầu kéo lên trong khi chân ghì xuống. Barba gọi đó là tầng "tiền biểu đạt": thứ năng lượng khiến khán giả chú ý trước cả khi diễn viên biểu đạt điều gì. Sách tổng kết của ông và Nicola Savarese, A Dictionary of Theatre Anthropology, là nguồn tham khảo tốt cho ai muốn đi sâu.
Chú ý ra ngoài, không vào trong
Hiện diện gắn chặt với hướng của sự chú ý. Khi diễn viên thật sự nhìn bạn diễn, thật sự nghe một tiếng động ngoài cửa, thật sự tìm một vật trong túi, khán giả nhìn theo. Khi diễn viên đang nghĩ về chính mình, về câu thoại kế tiếp, về việc mình trông thế nào, khán giả mất hứng.
Các thầy dạy giọng như Patsy Rodenburg mô tả điều này bằng hình ảnh năng lượng hướng ra và trao đổi với người khác, khác với năng lượng thu vào trong hay toả tràn ra mà không nhắm ai. Dù dùng hình ảnh nào, bài học thực hành vẫn vậy: chọn một đối tượng cụ thể cho sự chú ý ở mọi lúc trên sân khấu.
Những thứ làm mất hiện diện
- Cử động thừa. Ghi hình buổi tập và đếm số lần tay chạm mặt, tóc, quần áo.
- Nín thở. Căng thẳng làm người ta nín thở mà không biết; cơ thể cứng lại và giọng mỏng đi.
- Nhìn sàn. Đầu cúi là năng lượng rơi xuống. Trừ khi nhân vật cần, mắt nên ở ngang tầm.
- Diễn cho đẹp. Tạo dáng thay vì làm một việc. Khán giả thấy người mẫu chứ không thấy nhân vật.
- "Tắt" khi không thoại. Hiện diện phải liên tục, không chỉ bật lên khi tới lượt.
Bài tập luyện sự hiện diện
- Đứng một phút. Đứng trước nhóm, không làm gì, không nói, chỉ nhìn từng người một trong một phút. Ban đầu rất khó chịu. Lặp lại vài buổi, sự khó chịu giảm và người xem bắt đầu thấy một người "có mặt" thật.
- Bước vào phòng. Mở cửa, bước vào, dừng ở giữa, nhìn quanh, ra. Mười lần, mỗi lần với một lý do khác: tìm người, trốn, được chào đón, đến nhầm chỗ. Nhóm xem đoán lý do.
- Trọng tâm. Đứng hai chân rộng bằng vai, gối hơi chùng, cảm nhận trọng lượng xuống bàn chân. Tưởng tượng một sợi dây kéo đỉnh đầu lên. Đi vài bước giữ cảm giác ấy, dừng lại thật dứt khoát.
- Thở ra dài. Trước khi bước ra sân khấu, thở ra chậm gấp đôi thời gian thở vào, vài lần. Vai hạ xuống, hàm mềm ra.
- Một vật, một điểm. Trong cảnh, mỗi khoảnh khắc chọn một đối tượng cho mắt và tâm trí. Khi đối tượng đổi, cho nó đổi rõ ràng.
Hiện diện trước máy quay
Trên phim, máy quay có thể tiến rất gần, nên hiện diện không cần năng lượng "phóng" tới hàng ghế cuối. Nhưng nguyên lý vẫn y nguyên: trọng tâm vững, hơi thở thả lỏng, sự chú ý rõ ràng. Người ta hay nói máy quay "nhìn thấy suy nghĩ"; thật ra nó nhìn thấy sự tập trung, và cả sự thiếu tập trung. Diễn viên đứng yên trong khung hình mà đầu óc trống sẽ trông như ảnh chụp.
Góc nhìn hôm nay: hiện diện ngoài sân khấu
Những bài tập này không chỉ dành cho diễn viên. Người thuyết trình, giáo viên đứng lớp, người phỏng vấn xin việc đều hưởng lợi từ trọng tâm vững, hơi thở chậm và sự chú ý hướng vào người nghe. Đó cũng là lý do các trường kịch được mời dạy kỹ năng trình bày cho doanh nghiệp ở nhiều nơi.
Muốn học bằng mắt, hãy đi xem một buổi chèo, tuồng hay Noh được ghi hình và để ý những nghệ sĩ đứng chờ. Hoặc xem lại một vở kịch nói, mỗi lần chỉ theo dõi một nhân vật phụ. Người hút mắt nhất thường không phải người làm nhiều nhất. Các trường phái như của Grotowski hay Peter Brook đều đặt câu hỏi về sự hiện diện ở trung tâm, và đáng tìm đọc khi đã có nền thực hành.
Câu hỏi thường gặp
Sự hiện diện trên sân khấu là gì?
Đó là khả năng khiến khán giả muốn nhìn mình kể cả khi đứng yên, không nói. Nó đến từ trọng tâm vững, hơi thở thả lỏng, sự chú ý hướng rõ ra ngoài và một cơ thể sẵn sàng. Tiếng Anh gọi là stage presence, người Việt hay nói là "có sân khấu" hay "có thần".
Sự hiện diện có luyện được không?
Được. Dù một số người có lợi thế tự nhiên, phần lớn thành phần của sự hiện diện như trọng tâm, hơi thở, sự chú ý và việc bỏ cử động thừa đều luyện được qua bài tập đều đặn. Bài đứng yên một phút trước nhóm là bài khởi đầu phổ biến.
Vì sao đứng yên trên sân khấu lại khó?
Vì người mới cảm thấy phải làm gì đó nên sinh ra cử động thừa như sửa áo, đổi chân, chạm mặt. Đứng yên đúng nghĩa là giữ năng lượng bên trong một cơ thể không cần chuyển động, không phải đơ người. Nhiều nền sân khấu như Noh hay chèo coi khoảnh khắc đứng yên có thần là thước đo tay nghề.
Eugenio Barba nói gì về sự hiện diện?
Barba, người lập Trường Quốc tế Nhân học Sân khấu, quan sát diễn viên nhiều nền văn hoá và thấy họ thường đứng ở thế cân bằng có căng, với những lực đối nghịch trong cơ thể. Ông gọi đây là tầng tiền biểu đạt, thứ thu hút khán giả trước cả khi diễn viên biểu đạt điều gì. Sách A Dictionary of Theatre Anthropology tổng kết các ý này.
Làm sao để có thần thái khi thuyết trình?
Áp dụng các bài tập của diễn viên: đứng vững trên hai chân, thở ra chậm trước khi nói, bỏ những cử động thừa và nhìn thật vào từng người nghe. Hãy hướng sự chú ý ra ngoài thay vì lo mình trông thế nào. Người nghe cảm nhận được khi mình thật sự có mặt với họ.
