Thế Lữ và ban kịch Anh Vũ: người đặt nền cho kịch nói Việt Nam buổi đầu

Thế Lữ (1907–1989), tên thật Nguyễn Thứ Lễ, nổi tiếng trước hết là nhà thơ của bài Nhớ rừng và thành viên Tự Lực văn đoàn, nhưng ông còn là một trong những người đặt nền cho nghề kịch nói ở Việt Nam. Từ cuối những năm 1930, ông chuyển dần sang sân khấu, lập và dẫn dắt ban kịch Anh Vũ vào đầu những năm 1940, vừa viết, vừa dịch, vừa đạo diễn, vừa diễn. Cái ông để lại không chỉ là các vở diễn, mà là ý niệm rằng kịch nói cần tập dượt nghiêm túc, cần một người đạo diễn giữ toàn cục và cần diễn viên nói năng tự nhiên như người thật.

Kịch nói Việt trước Thế Lữ: một sân chơi của trí thức

Kịch nói — sân khấu chỉ dùng lời thoại, không hát — vào Việt Nam theo đường văn hoá Pháp. Mốc thường được nhắc là năm 1920 với buổi diễn Bệnh tưởng của Molière bằng tiếng Việt ở Nhà hát Lớn Hà Nội, rồi năm 1921 với Chén thuốc độc của Vũ Đình Long, thường được coi là vở kịch nói đầu tiên do người Việt viết. (Hai sự kiện này có bài riêng ở nơi khác; ở đây chỉ dùng làm mốc.)

Suốt những năm 1920–1930, kịch nói phát triển chủ yếu trong giới học sinh, công chức, trí thức thành thị. Nhiều tác giả viết kịch đáng chú ý xuất hiện: Vi Huyền Đắc, Nam Xương, Đoàn Phú Tứ, Khái Hưng… Nhưng phần lớn các buổi diễn là nghiệp dư: nhóm bạn bè lập ban, tập vài buổi, diễn một hai đêm rồi tan. Diễn viên nữ hiếm, đạo diễn theo nghĩa hiện đại gần như chưa có, lối diễn còn chịu ảnh hưởng nặng của cải lương và tuồng — nói to, điệu, nhấn giọng kiểu ngâm.

Thế Lữ đến với sân khấu

Khi đã nổi tiếng trong làng thơ mới, Thế Lữ ngày càng dành nhiều thời gian cho kịch. Ông viết về sân khấu trên báo chí, tham gia các nhóm kịch ở Hà Nội, rồi đứng ra lập ban kịch của riêng mình. Ban kịch Anh Vũ thường được ghi là ra đời vào đầu những năm 1940; các nguồn ghi năm và nơi thành lập không hoàn toàn giống nhau, nên khi viết bài học tập nên ghi "đầu thập niên 1940" là an toàn.

Ban kịch Anh Vũ diễn ở Hà Nội và đi lưu diễn nhiều nơi ở Bắc Kỳ. Tiết mục gồm kịch của chính Thế Lữ, kịch của các nhà văn cùng thời và kịch phỏng dịch từ sân khấu nước ngoài. Với nhiều khán giả thời ấy, ban kịch Thế Lữ là lần đầu họ thấy một buổi kịch nói được dàn dựng chỉn chu từ đầu đến cuối.

Những điều ban kịch Anh Vũ làm khác đi

Tư liệu chi tiết về từng buổi tập của ban kịch không còn đầy đủ. Nhưng qua các bài viết về lịch sử kịch nói và hồi ức của những người làm kịch thế hệ sau, có thể thấy mấy hướng ông theo đuổi (bảng dưới là tóm lược khái quát, không phải danh sách quy định của ban):

Không phải điều nào trong bảng trên cũng do riêng Thế Lữ làm đầu tiên; nhiều nhóm cùng thời cũng đi theo hướng ấy. Nhưng ông là người làm bền bỉ nhất, và tên tuổi nhà thơ của ông giúp kịch nói được giới văn chương coi trọng hơn.

Đạo diễn: một khái niệm mới với sân khấu Việt

Trong chèo, tuồng, cải lương xưa, người giữ vở là trùm phường, ông bầu, thầy tuồng hay soạn giả kiêm thầy dạy. Họ truyền lại lề lối có sẵn. Kịch nói thì khác: mỗi vở là một thế giới mới, không có lề lối truyền đời, nên cần một người đọc kịch bản, hình dung toàn bộ, rồi dẫn các diễn viên đi tới đó. Đó là việc của đạo diễn.

Ở phương Tây, nghề đạo diễn hiện đại chỉ thật sự định hình từ cuối thế kỷ 19. Việt Nam bắt nhịp muộn hơn vài chục năm, và Thế Lữ thuộc số những người đầu tiên làm việc ấy một cách có ý thức. Người làm sân khấu Việt sau này thường nhắc tới ông như một trong những đạo diễn kịch nói tiên phong.

Với người học diễn hôm nay, bài học từ giai đoạn này khá thực tế: một vở kịch nghiệp dư thành công hay thất bại thường không do tài từng người, mà do có hay không một người chịu trách nhiệm cho cái tổng thể — nhịp, vị trí, lối nói thống nhất.

Diễn tự nhiên: cuộc đổi thói quen khó khăn

Khán giả và diễn viên những năm 1930–1940 quen với sân khấu hát. Đứng trên sân khấu là phải lên giọng, phải điệu. Đưa kịch nói về lối nói tự nhiên vấp phải hai khó khăn:

• Diễn viên sợ nói nhỏ thì khán giả không nghe — rạp thời ấy không có micro. Họ phải học cách nói rõ, vang mà vẫn tự nhiên, điều mà diễn viên kịch nói nay vẫn phải tập.
• Khán giả quen xem diễn viên "trình diễn" nên có khi thấy lối nói đời thường là nhạt. Kịch phải có tình huống, có xung đột đủ mạnh để lời nói thường cũng gây xúc động.

Cuộc đổi thói quen ấy kéo dài nhiều thập kỷ, và ban kịch của Thế Lữ là một bước quan trọng trên đường đi.

Sau ban kịch: một đời gắn với sân khấu

Từ giữa thế kỷ 20, Thế Lữ tiếp tục làm sân khấu ở vị trí người viết, người đạo diễn và người tổ chức nghề. Ông tham gia xây dựng các đoàn kịch, viết kịch, và là chủ tịch đầu tiên của Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam khi hội thành lập năm 1957. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Điều thú vị là trong ký ức nhiều người đọc phổ thông, Thế Lữ chỉ là "nhà thơ Nhớ rừng". Phần đời sân khấu của ông — có lẽ còn dài hơn phần đời thơ — ít được nhắc trong nhà trường. Tìm hiểu về ông là cách tốt để thấy một nghệ sĩ có thể đổi hướng, và để thấy kịch nói Việt không tự nhiên mà có.

Góc nhìn hôm nay: bài học cho các nhóm kịch nghiệp dư

Hoàn cảnh của ban kịch Anh Vũ khá giống một câu lạc bộ kịch trường học hay nhóm kịch của người đi làm bây giờ: ít tiền, thiếu người, diễn viên vừa đi làm vừa tập. Mấy điều có thể học:

1. Cử một người giữ toàn cục, kể cả khi nhóm rất dân chủ. Mọi người góp ý, nhưng một người quyết.
2. Tập đủ lâu để diễn viên thôi nghĩ tới lời thoại và bắt đầu nghe bạn diễn.
3. Thống nhất lối nói: cả vở cùng một mức tự nhiên, đừng để người nói như đọc thơ, người nói như tán gẫu.
4. Có tiết mục để diễn lại: một vở diễn được nhiều đêm sẽ chín hơn mười vở diễn một đêm.

Muốn đọc thêm: tìm các tuyển tập kịch nói Việt Nam giai đoạn đầu, các bài viết về lịch sử kịch nói của Viện Sân khấu và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, và các tuyển tập Thế Lữ có phần văn xuôi, phê bình sân khấu.