Thoát vai sau buổi diễn và chăm sóc sức khoẻ tinh thần diễn viên

Thoát vai là quá trình diễn viên rời khỏi trạng thái cảm xúc và thân thể của nhân vật để quay về con người thật sau buổi diễn hoặc ngày quay. Cách làm phổ biến gồm một nghi thức nhỏ khép lại vai (cởi phục trang, rửa mặt, gọi tên thật), vận động để xả căng thẳng trong cơ thể, trò chuyện với bạn diễn, và giữ những nếp sinh hoạt bình thường. Khi cảm xúc của vai kéo dài nhiều ngày hoặc ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, việc tìm chuyên gia tâm lý là một phần của sự chuyên nghiệp.

Vì sao cần thoát vai

Diễn một vai nặng nghĩa là vài giờ mỗi tối, có khi nhiều tháng liền, cơ thể sống trong một cảm xúc không phải của mình: đau khổ, giận dữ, sợ hãi, tuyệt vọng. Cơ thể không phân biệt rạch ròi nước mắt "giả" với nước mắt thật. Tim vẫn đập nhanh, cơ vẫn căng, hơi thở vẫn gấp. Khi màn hạ, những phản ứng ấy không tự tắt ngay.

Người làm nghề hay mô tả cảm giác sau đêm diễn như một "dư âm": người mệt mỏi nhưng không ngủ được, buồn mà không rõ vì sao, hoặc dễ cáu với người nhà. Phần lớn trường hợp là bình thường và qua nhanh. Điều cần là có thói quen giúp nó qua nhanh hơn, và biết nhận ra khi nào nó không qua.

Những dấu hiệu thường gặp

• Khó ngủ sau buổi diễn, tâm trí còn chạy lại các cảnh.
• Còn giữ giọng nói, cử chỉ, thói quen của nhân vật khi đã về nhà.
• Cảm xúc của vai, như buồn, tức giận, lo âu, xuất hiện trong đời thường không rõ lý do.
• Cảm giác trống rỗng sau khi vở diễn kết thúc đợt, khi không còn nhân vật để sống cùng.

Dấu hiệu cuối rất phổ biến và ít được nói tới. Sau đêm diễn cuối, đoàn tan, nhịp sống đột ngột đổi, nhiều diễn viên thấy hụt hẫng vài tuần.

Những vai dễ "bám" người diễn

Nghi thức khép lại vai

Những người làm kịch trị liệu (drama therapy) có một khái niệm là "de-roling", tức những bước có chủ đích để người tham gia bước ra khỏi vai sau buổi trị liệu. Ý tưởng ấy ngày càng được sân khấu và điện ảnh dùng. Nghi thức không cần cầu kỳ, chỉ cần đều đặn:

1. Cởi phục trang và tẩy trang có ý thức. Nhiều diễn viên coi đây là lúc trả lại nhân vật. Treo áo lên móc, nói thầm "xong rồi".
2. Rửa mặt, thay quần áo của mình. Cảm giác vải quen, mùi quen giúp cơ thể nhận ra mình đã về.
3. Gọi tên thật. Bạn diễn gọi nhau bằng tên thật, nói một câu không liên quan tới vở. Với cảnh nặng, có đoàn đứng thành vòng, mỗi người nói tên mình và một điều mình sẽ làm tối nay.
4. Vận động. Lắc tay chân, giãn cơ, đi bộ. Cơ thể cần xả năng lượng mà cảm xúc dồn lại.
5. Thở chậm. Vài phút thở ra dài hơn thở vào giúp nhịp tim dịu lại.

Cũng có diễn viên dùng mùi hương, một bản nhạc riêng, hay một đồ vật nhỏ: dùng khi vào vai thì có cái khác dùng khi ra vai. Cái gì cũng được, miễn là ổn định và làm mỗi lần.

Thói quen giữa các buổi diễn

• Ngủ đủ và ăn đúng bữa. Lịch diễn tối khiến nhiều người ăn khuya, ngủ muộn; cơ thể mệt thì cảm xúc càng khó trở lại cân bằng.
• Hạn chế rượu bia để "xả". Đây là thói quen phổ biến trong nghề nhưng thường làm giấc ngủ tệ hơn và cảm xúc thất thường hơn.
• Giữ một phần đời sống không dính tới vở. Gặp bạn ngoài nghề, làm một việc tay chân, chơi thể thao.
• Nói chuyện. Với bạn diễn đã cùng trải qua cảnh nặng, với người thân, với người hướng dẫn. Đừng gánh một mình.
• Nghỉ giữa các vai nặng. Nếu có thể chọn, đừng nhận liên tiếp nhiều vai cùng kiểu cảm xúc.

Về chuyện "nhập vai quá sâu"

Báo chí hay kể giai thoại diễn viên sống trong vai suốt thời gian quay, không chịu ra vai cả khi máy tắt. Những lối làm việc ấy có thật, nhưng là lựa chọn của một số người, không phải điều kiện để diễn hay. Phần lớn diễn viên chuyên nghiệp vào vai khi cần và ra vai khi xong. Còn những bi kịch cá nhân của nghệ sĩ thường bị gán cho việc "nhập vai quá sâu" mà không có căn cứ; đừng biến nỗi đau của người khác thành giai thoại nghề.

Những năm gần đây, giới nghiên cứu sân khấu ở nhiều nước đã khảo sát sức khoẻ tinh thần của diễn viên một cách nghiêm túc hơn. Kết quả chung khá nhất quán: nghề diễn chịu nhiều áp lực ngoài vai diễn, như thu nhập bấp bênh, chờ đợi giữa các hợp đồng, lịch làm việc thất thường, áp lực ngoại hình. Thoát vai chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn.

Khi nào cần tìm chuyên gia

Đây là kiến thức phổ thông, không phải chẩn đoán. Nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi:

• Buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài hơn hai tuần sau khi vai kết thúc.
• Cảm xúc của vai làm ảnh hưởng rõ tới công việc, học tập, các mối quan hệ.
• Vai diễn khơi lại một chấn thương thật trong quá khứ.
• Có ý nghĩ làm hại bản thân. Trường hợp này cần nói ngay với người thân và tìm trợ giúp y tế khẩn cấp.

Tìm hỗ trợ không có nghĩa là mình yếu hay không hợp với nghề. Vận động viên có bác sĩ thể thao; diễn viên làm việc với cảm xúc thì cũng cần người chăm sóc phần đó.

Với học sinh và nhóm kịch nghiệp dư

Người diễn càng trẻ càng cần nghi thức ra vai rõ ràng. Thầy cô dựng kịch cho lớp có thể:

• Sau mỗi buổi tập cảnh buồn hoặc căng thẳng, dành năm phút cho cả nhóm vận động nhẹ và nói chuyện về một điều vui.
• Gọi học sinh bằng tên thật khi kết thúc, và nói rõ "bạn đóng vai này rất tốt" để tách bạn ra khỏi nhân vật.
• Không bắt học sinh dùng nỗi buồn thật của mình để diễn.
• Chú ý những em im lặng bất thường sau buổi tập, hỏi han riêng, báo phụ huynh khi cần.

Với kịch có chủ đề nặng như mất mát, bạo lực học đường, nên trao đổi trước với phụ huynh và nhà trường, và để học sinh được chọn không nhận vai.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, hỏi ai

Các hội nghề nghiệp sân khấu ở nhiều nước đã có tài liệu hướng dẫn chăm sóc sức khoẻ tinh thần cho diễn viên, và các trường sân khấu ngày càng đưa nội dung này vào chương trình. Ở Việt Nam, người làm nghề có thể trao đổi với các thầy cô có kinh nghiệm ở trường nghệ thuật, và tìm đến các phòng khám, bệnh viện có chuyên khoa tâm lý khi cần. Với chính mình, việc đơn giản nhất là bắt đầu từ tối nay: chọn một nghi thức ra vai, làm nó đều đặn sau mỗi buổi tập.