Thuyết tác giả (auteur theory) là quan điểm phê bình cho rằng đạo diễn là tác giả chính của một bộ phim, và những đạo diễn giỏi để lại dấu ấn cá nhân nhận ra được xuyên suốt các phim của họ, giống như văn phong của nhà văn. Quan điểm này hình thành trong giới phê bình Pháp thập niên 1950 quanh tạp chí Cahiers du cinéma, được đẩy mạnh qua bài viết năm 1954 của François Truffaut, rồi được nhà phê bình Mỹ Andrew Sarris đặt tên tiếng Anh "auteur theory" đầu thập niên 1960.
Bối cảnh: điện ảnh Pháp sau chiến tranh
Cuối thập niên 1940, điện ảnh Pháp có một dòng phim chất lượng được giới chuyên môn đánh giá cao: chuyển thể văn học, kịch bản trau chuốt, diễn viên nổi tiếng, dàn dựng trong trường quay. Trong những phim ấy, biên kịch thường được coi là người tạo ra giá trị văn chương, còn đạo diễn chỉ là người thực hiện.
Năm 1948, nhà phê bình và đạo diễn Alexandre Astruc viết bài về "máy quay – cây bút" (caméra-stylo), cho rằng điện ảnh có thể trở thành một ngôn ngữ mà người làm phim dùng để viết, như nhà văn dùng bút. Ý tưởng này chuẩn bị đất cho một cách nhìn mới về vai trò của đạo diễn.
Tạp chí Cahiers du cinéma ra đời năm 1951, quy tụ một nhóm nhà phê bình trẻ mê phim, nhiều người về sau trở thành đạo diễn của làn sóng mới Pháp. Họ xem phim rất nhiều ở các rạp chiếu phim tư liệu, kể cả phim Mỹ thương mại mà giới phê bình nghiêm túc thời ấy thường coi nhẹ.
Bài viết năm 1954 của Truffaut
Tháng 1 năm 1954, Cahiers du cinéma đăng bài "Một khuynh hướng nhất định của điện ảnh Pháp" (Une certaine tendance du cinéma français) của François Truffaut, khi ấy còn là nhà phê bình trẻ. Bài viết công kích gay gắt dòng phim chất lượng nói trên, đặc biệt là cách các biên kịch nổi tiếng chuyển thể văn học. Truffaut đối lập những người làm phim mà ông coi chỉ minh hoạ kịch bản với những "tác giả" (auteurs) thật sự, những người thường tự viết và để lại dấu ấn riêng trên phim.
Từ đó, nhóm Cahiers dùng cụm "chính sách tác giả" (la politique des auteurs). Chữ "chính sách" ở đây hiểu như một lập trường phê bình: chọn ra một số đạo diễn, theo dõi toàn bộ sự nghiệp của họ, và đánh giá từng phim trong mạch tác phẩm của người đó.
Điều gây ngạc nhiên nhất là danh sách các "tác giả" họ ca ngợi: bên cạnh Jean Renoir, Robert Bresson, có nhiều đạo diễn làm việc trong hệ thống hãng phim Hollywood như Alfred Hitchcock, Howard Hawks, Nicholas Ray. Lập luận của họ là: ngay cả trong một hệ thống sản xuất kiểu công nghiệp, đạo diễn giỏi vẫn để lại dấu ấn qua cách dàn cảnh, nhịp phim, chủ đề trở đi trở lại.
Từ "chính sách" thành "thuyết": Andrew Sarris và cuộc tranh luận ở Mỹ
Năm 1962, nhà phê bình Mỹ Andrew Sarris viết bài "Ghi chú về thuyết tác giả năm 1962" (Notes on the Auteur Theory in 1962) đăng trên tạp chí Film Culture. Ông dịch chữ politique thành theory, đưa ra mấy tiêu chí để nhận diện tác giả: năng lực kỹ thuật, cá tính nhận ra được qua nhiều phim, và một tầng nghĩa nội tại sâu hơn.
Bài viết gây tranh luận lớn. Nhà phê bình Pauline Kael phản bác trong bài "Circles and Squares" (1963), cho rằng thuyết này đề cao dấu ấn cá nhân hơn chất lượng phim, và bỏ qua công sức tập thể. Cuộc tranh cãi giữa hai người trở thành một trong những cuộc tranh luận phê bình nổi tiếng của điện ảnh Mỹ.
Các mốc chính của thuyết tác giả
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1948 | Alexandre Astruc viết về "máy quay – cây bút" |
| 1951 | Tạp chí Cahiers du cinéma ra đời ở Paris |
| 1954 | Truffaut đăng "Một khuynh hướng nhất định của điện ảnh Pháp" |
| Cuối thập niên 1950 | Nhiều nhà phê bình Cahiers chuyển sang làm phim, mở đầu làn sóng mới Pháp |
| 1962 | Andrew Sarris viết "Notes on the Auteur Theory in 1962" |
| 1963 | Pauline Kael phản bác trong "Circles and Squares" |
| 1968 | Sarris xuất bản The American Cinema, xếp hạng các đạo diễn Mỹ |
Nhận ra dấu ấn tác giả bằng cách nào
Thuyết tác giả không đưa ra công thức, nhưng người xem theo hướng này thường chú ý mấy loại dấu hiệu:
- Chủ đề trở đi trở lại: một kiểu nhân vật, một xung đột, một nỗi ám ảnh xuất hiện qua nhiều phim, kể cả khi kịch bản do người khác viết.
- Dàn cảnh và hình ảnh: cách đặt máy, cách di chuyển máy, bố cục khung hình, màu sắc, nhịp dựng có nét riêng.
- Cách làm việc với diễn viên: một kiểu diễn nhất quán, có khi dùng lại cùng một nhóm diễn viên qua nhiều phim.
- Thái độ với khán giả: có đạo diễn chiều khán giả bằng hồi hộp, có người cố ý làm chậm, làm lạ.
Cách đọc này có ích ngay cả với người xem bình thường: xem liền ba bốn phim của cùng một đạo diễn sẽ thấy những điều không nhận ra khi xem lẻ từng phim.
Những phê phán thuyết tác giả
Đến nay, thuyết tác giả vẫn bị chất vấn ở nhiều điểm:
- Phim là tác phẩm tập thể. Biên kịch, quay phim, dựng phim, thiết kế mỹ thuật, diễn viên, nhà sản xuất đều góp phần quyết định. Gắn cả bộ phim cho một người là đơn giản hoá.
- Biên kịch bị xem nhẹ. Giới biên kịch, nhất là ở Mỹ, từng phản đối việc ghi "một phim của [tên đạo diễn]" trên phần giới thiệu phim, vì nó làm mờ vai trò người viết.
- Nhãn tác giả thành công cụ tiếp thị. Ngày nay, tên đạo diễn được dùng để bán vé như một thương hiệu, đôi khi bất kể phim có thật sự mang dấu ấn cá nhân hay không.
- Bỏ quên những người làm nghề tốt mà không có "phong cách". Có đạo diễn giỏi cố ý giấu mình sau câu chuyện, và thuyết tác giả dễ đánh giá thấp họ.
Về mặt pháp lý, nhiều nước coi tác phẩm điện ảnh có nhiều đồng tác giả. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam cũng liệt kê nhiều người sáng tạo cùng được coi là tác giả tác phẩm điện ảnh, trong đó có đạo diễn và biên kịch. Nghĩa là, nói đạo diễn là "tác giả" phần nhiều là cách nhìn phê bình, không phải quy định duy nhất của luật.
Còn ở sân khấu thì sao?
Sân khấu thế kỷ 20 cũng có hiện tượng tương tự, thường gọi là "sân khấu của đạo diễn": vở diễn mang dấu ấn đậm của người dàn dựng, có khi cắt sửa, đảo lại văn bản kịch. Ở Đức, khái niệm Regietheater (sân khấu đạo diễn) dùng cho xu hướng này, nhất là trong opera. Cuộc tranh luận vẫn giống điện ảnh: đạo diễn tự do tới đâu với văn bản của tác giả kịch, và khán giả đến xem vở của ai.
Góc nhìn hôm nay: dùng thuyết tác giả như một cách xem
Không cần đồng ý hoàn toàn với thuyết tác giả để thấy nó hữu ích. Nó dạy người xem nhìn phim như một chuỗi lựa chọn có chủ ý, chứ không phải chỉ một câu chuyện. Vài cách thực hành:
- Chọn một đạo diễn, xem lần lượt các phim theo thứ tự thời gian.
- Ghi lại những gì lặp lại: hình ảnh, kiểu nhân vật, cách kết phim.
- Xem thêm một phim cùng đề tài của đạo diễn khác và so sánh.
- Đọc thêm các tài liệu gốc nếu có thể: tuyển tập bài viết của Truffaut, sách The American Cinema của Sarris, và các bài phản biện của Pauline Kael.
Với người học làm phim, câu hỏi quan trọng không phải "mình có phải auteur không", mà là "mình có thật sự chọn từng thứ trong khung hình, hay chỉ làm theo thói quen".
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tác giả trong điện ảnh là gì?
Đó là quan điểm phê bình coi đạo diễn là tác giả chính của bộ phim, và cho rằng đạo diễn giỏi để lại dấu ấn cá nhân nhận ra được qua nhiều phim. Thuyết hình thành ở Pháp thập niên 1950 quanh tạp chí Cahiers du cinéma.
Ai là người khởi xướng thuyết tác giả?
Không có một người duy nhất. Alexandre Astruc gieo ý tưởng năm 1948, François Truffaut đẩy mạnh qua bài viết năm 1954 trên Cahiers du cinéma, và Andrew Sarris đặt tên tiếng Anh "auteur theory" năm 1962.
Auteur nghĩa là gì?
Auteur là chữ tiếng Pháp nghĩa là "tác giả". Trong điện ảnh, nó chỉ đạo diễn có phong cách và quan điểm riêng thể hiện xuyên suốt các phim của mình, như văn phong của một nhà văn.
Vì sao thuyết tác giả bị phê phán?
Vì làm phim là công việc tập thể, và thuyết này dễ làm mờ vai trò của biên kịch, quay phim, diễn viên, nhà sản xuất. Pauline Kael là một trong những người phản bác nổi tiếng nhất. Ngày nay chữ auteur còn bị dùng như nhãn tiếp thị.
Ở Việt Nam, đạo diễn có phải là tác giả phim không?
Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, tác phẩm điện ảnh có nhiều người cùng được coi là tác giả, trong đó có đạo diễn và biên kịch. Còn trong phê bình, cách gọi một đạo diễn là "tác giả" là đánh giá về dấu ấn nghệ thuật, không phải định danh pháp lý.
