Tổng duyệt kỹ thuật (technical rehearsal, gọi tắt "tech") là những buổi đưa vở từ phòng tập lên sân khấu thật để ráp ánh sáng, âm thanh, cảnh trí, đổi cảnh với diễn viên; còn tổng duyệt (dress rehearsal) là các buổi chạy trọn vở trong điều kiện như đêm diễn, đủ phục trang, hoá trang, không dừng. Ở nhà hát chuyên nghiệp, giai đoạn này thường kéo dài từ vài ngày đến hơn một tuần, tuỳ quy mô vở, và là lúc đạo diễn chuyển dần quyền điều khiển sang người quản lý sân khấu.
Vì sao giai đoạn "lên sân khấu" khó nhất
Suốt mấy tuần tập, diễn viên làm việc trong phòng tập: sàn được dán băng đánh dấu thay cho cảnh thật, ghế gỗ thay cho ngai vàng, ánh đèn huỳnh quang thay cho đèn sân khấu. Đạo diễn chỉ phải lo một thứ: diễn xuất. Khi vở chuyển vào nhà hát, mọi bộ phận còn lại mới lần đầu gặp nhau trọn vẹn: cảnh trí, đèn, âm thanh, phục trang, đạo cụ, kỹ thuật treo, người đổi cảnh.
Những thứ đã chạy êm trong phòng tập bỗng hỏng: lối ra cánh gà tối quá, áo dài vướng bậc thang, đổi cảnh mất bốn mươi giây thay vì mười, tiếng nhạc lấn mất câu thoại. Giai đoạn tech tồn tại để tìm và sửa những chỗ đó trước khi khán giả ngồi vào ghế.
Các loại buổi duyệt, theo thứ tự thường gặp
| Buổi | Có diễn viên? | Mục đích chính |
|---|---|---|
| Paper tech (duyệt trên giấy) | Không | Đạo diễn, các nhà thiết kế, quản lý sân khấu ngồi quanh bàn, đi qua kịch bản, chốt vị trí từng hiệu ứng (cue) |
| Lấy nét đèn, mức đèn | Không, hoặc người đứng thay | Kỹ thuật chỉnh hướng đèn; nhà thiết kế ánh sáng dựng các trạng thái đèn |
| Dry tech (duyệt khô) | Không | Chạy thử đổi cảnh, máy móc, hiệu ứng mà không có diễn viên, cho an toàn |
| Cue-to-cue (từ hiệu ứng tới hiệu ứng) | Có | Nhảy cóc qua kịch bản, chỉ diễn đoạn quanh mỗi cue, bỏ qua đoạn giữa không có thay đổi kỹ thuật |
| Tech run (chạy kỹ thuật) | Có | Chạy trọn theo thứ tự, được dừng khi có lỗi |
| Dress rehearsal (tổng duyệt) | Có, đủ phục trang, hoá trang | Chạy như đêm diễn, hạn chế dừng |
| Final dress (tổng duyệt cuối) | Có | Không dừng trong mọi tình huống trừ sự cố an toàn |
| Preview (diễn thử) | Có, có khán giả mua vé | Thử phản ứng khán giả, vẫn còn sửa giữa các suất |
Không phải nhà hát nào cũng làm đủ tám bước, và tên gọi thay đổi theo nước. Ở các nhà hát nhạc kịch, opera còn có những buổi riêng cho dàn nhạc và ca sĩ ghép với nhau trước khi lên sân khấu. Ở Việt Nam, nhiều nhà hát gọi chung là "tổng duyệt" và "duyệt vở", đôi khi buổi tổng duyệt có hội đồng nghệ thuật hoặc khách mời tới xem để góp ý trước công diễn.
Ai làm gì trong những ngày tech
- Đạo diễn ngồi ở bàn kỹ thuật giữa khán phòng, xem tổng thể, quyết những thay đổi liên quan tới ý đồ: cắt một hiệu ứng, đổi thời điểm tắt đèn, dời một lối vào. Đạo diễn ít khi lên sân khấu sửa vị trí diễn viên trong giai đoạn này.
- Người quản lý sân khấu bắt đầu "gọi vở": ra lệnh cho từng hiệu ứng đèn, âm thanh, đổi cảnh vào đúng thời điểm. Từ đây, chính họ quyết định khi nào dừng, khi nào chạy lại.
- Nhà thiết kế ánh sáng, âm thanh ngồi với máy tính hoặc bàn điều khiển tạm ở khán phòng, chỉnh mức đèn, âm lượng, độ dài chuyển cảnh ngay trong lúc chạy.
- Nhà thiết kế phục trang theo dõi phục trang dưới đèn thật (màu vải dưới đèn sân khấu có thể khác hẳn ngoài phòng), ghi lại chỗ cần sửa, lo việc thay đồ nhanh.
- Tổ kỹ thuật sân khấu và đạo cụ tập đổi cảnh như một màn biên đạo: ai mang gì, đi lối nào, trong bao nhiêu giây.
- Diễn viên phải kiên nhẫn: đứng chờ dưới đèn trong lúc người khác chỉnh, lặp lại cùng một lối vào nhiều lần. Đây là lúc diễn viên giữ sức, không diễn hết mình ở những đoạn chỉ để chỉnh kỹ thuật.
Nhịp làm việc của một ngày tech
Buổi tech thường dài và chậm. Một trang kịch bản nhiều hiệu ứng có thể mất cả giờ. Vì thế người ta chia việc theo một trình tự rõ ràng:
- Thông báo dừng. Ai thấy vấn đề an toàn đều được hô dừng. Các vấn đề khác thì báo qua tai nghe cho quản lý sân khấu, người này quyết có dừng hay không.
- "Giữ" (hold). Khi dừng, diễn viên đứng nguyên vị trí cho tới khi được báo, để kỹ thuật chỉnh đèn đúng chỗ.
- Chạy lại từ một điểm. Quản lý sân khấu báo "lùi về câu thoại …" hoặc "lùi về cue số …", mọi bộ phận về đúng trạng thái đó rồi chạy tiếp.
- Ghi chú cuối buổi. Đạo diễn và các nhà thiết kế gửi ghi chú cho từng bộ phận; quản lý sân khấu tổng hợp vào báo cáo buổi tập, gửi cho cả ê-kíp trong đêm.
Ở nhiều nhà hát nước ngoài, thời gian làm việc của diễn viên và kỹ thuật trong giai đoạn này được quy định bởi hợp đồng và thoả ước công đoàn, kể cả giờ nghỉ bắt buộc. Lịch tech vì thế phải tính toán kỹ, không thể "chạy tới sáng" tuỳ hứng.
Ghi chú của đạo diễn trong tổng duyệt
Khi tới các buổi tổng duyệt, vai trò đạo diễn chuyển từ người dựng sang người xem có kinh nghiệm. Đạo diễn ngồi ở những chỗ khác nhau trong khán phòng, ghi chú mà không dừng vở. Ghi chú thường chia ba nhóm:
- Kỹ thuật: đèn bật trễ, nhạc to, đổi cảnh ồn.
- Diễn xuất: một nhịp bị mất, một câu nghe không rõ ở hàng sau, một cảnh bị đẩy quá nhanh vì diễn viên hồi hộp.
- Tổng thể: thời lượng, nhịp độ giữa các cảnh, chỗ khán giả có thể mất tập trung.
Nguyên tắc quan trọng ở chặng này: chỉ sửa nhỏ. Thay đổi lớn sát ngày diễn làm diễn viên mất chỗ dựa và dễ gây lỗi kỹ thuật dây chuyền. Đạo diễn giỏi biết chấp nhận một số chỗ chưa hoàn hảo để giữ sự ổn định cho cả đoàn.
Diễn thử (preview) và đêm "khoá vở"
Ở Broadway, West End và nhiều nhà hát lớn, sau tổng duyệt là một loạt suất diễn thử bán vé, thường giá thấp hơn. Khán giả thật cho thấy điều mà phòng tập không bao giờ cho thấy: họ cười ở đâu, im lặng ở đâu, ho và cựa quậy ở đâu. Đoàn vẫn tập ban ngày và sửa giữa các suất diễn thử.
Tới một thời điểm, đạo diễn tuyên bố khoá vở (freeze): từ đây không sửa nữa. Thường đó là trước đêm ra mắt chính thức hoặc đêm mời báo chí. Sau khoá vở, vở được giao lại cho quản lý sân khấu giữ gìn qua các suất tiếp theo.
Góc nhìn hôm nay: những bài học từ phòng tech
- Sự cố là bình thường. Tech sinh ra để tìm lỗi. Một buổi tech không gặp vấn đề nào thường là buổi chưa kiểm tra kỹ.
- Kiên nhẫn là kỹ năng nghề. Người làm sân khấu lâu năm thường nói rằng cách một ê-kíp cư xử trong những giờ tech căng thẳng quyết định không khí của cả mùa diễn.
- Tổng duyệt cuối cùng là để không dừng. Dù có gì xảy ra trừ chuyện an toàn, vở phải chạy tiếp, vì đêm diễn thật cũng vậy.
Muốn hiểu sâu hơn, có thể đọc các sách hướng dẫn quản lý sân khấu chuyên nghiệp như Stage Management của Lawrence Stern, hoặc xin dự khán một buổi tổng duyệt ở nhà hát trong nước. Đứng ở khán phòng một buổi tech sẽ thấy vở diễn là công trình của hàng chục người không bao giờ cúi chào.
Câu hỏi thường gặp
Tổng duyệt kỹ thuật khác tổng duyệt thế nào?
Tổng duyệt kỹ thuật là buổi ráp ánh sáng, âm thanh, cảnh trí với diễn viên, được dừng lại để chỉnh. Tổng duyệt là chạy trọn vở như đêm diễn thật, đủ phục trang, hoá trang và hạn chế dừng tối đa.
Cue-to-cue là gì?
Cue-to-cue là buổi duyệt nhảy cóc qua kịch bản, chỉ diễn đoạn ngắn quanh mỗi hiệu ứng kỹ thuật và bỏ qua đoạn giữa không có thay đổi. Mục đích là kiểm tra nhanh thời điểm của từng đèn, âm thanh, đổi cảnh.
Preview trong sân khấu là gì?
Preview là các suất diễn thử có khán giả mua vé trước đêm ra mắt chính thức. Đoàn dùng phản ứng của khán giả để chỉnh vở và vẫn còn sửa giữa các suất cho tới khi khoá vở.
Trong tổng duyệt có được dừng lại không?
Ở buổi tổng duyệt cuối, nguyên tắc là không dừng trừ khi có sự cố an toàn. Diễn viên và kỹ thuật phải tự xử lý lỗi như trong đêm diễn thật. Ở các buổi tổng duyệt sớm hơn, quản lý sân khấu có thể dừng nếu cần.
Vì sao đạo diễn ít sửa vở trong những ngày cuối?
Vì thay đổi lớn sát ngày diễn làm diễn viên mất chỗ dựa và kéo theo lỗi kỹ thuật dây chuyền. Đạo diễn thường chỉ sửa nhỏ, ưu tiên sự ổn định của cả đoàn hơn một cải tiến chưa kịp tập kỹ.
