Viện Phim Việt Nam: lưu giữ, phục chế và số hoá phim cũ như thế nào

Viện Phim Việt Nam là cơ quan lưu trữ phim quốc gia, thành lập năm 1979 với tên ban đầu là Viện Tư liệu phim Việt Nam, có trụ sở ở Hà Nội. Viện giữ bản phim gốc, bản sao và tư liệu đi kèm (kịch bản, ảnh, áp phích) của điện ảnh Việt qua nhiều thời kỳ; đồng thời nghiên cứu, phục chế, số hoá và chiếu lại phim cũ cho công chúng. Đây là nơi quyết định một bộ phim còn được xem sau năm mươi năm hay biến mất.

Vì sao phim cần một viện lưu trữ riêng

Sách in có thể nằm trên kệ hàng trăm năm. Phim nhựa thì không. Mỗi cuộn phim là một lớp nhũ tương chứa hình ảnh phủ trên một lớp đế nhựa, và cả hai đều thay đổi theo thời gian, nhiệt độ, độ ẩm. Để phim trong kho thường của một xưởng phim ở xứ nóng ẩm, chỉ vài chục năm là phim co, dính, mốc, phai màu.

Đây không phải chuyện riêng Việt Nam. Một nghiên cứu do Thư viện Quốc hội Mỹ công bố năm 2013 ước tính khoảng ba phần tư số phim truyện câm của Mỹ đã mất hoàn toàn. Ở Việt Nam, những phim truyện đầu tiên của thập niên 1920 nay không còn bản đầy đủ, và rất nhiều phim sản xuất ở Sài Gòn trước năm 1975 thất lạc hoặc chỉ còn bản sao chất lượng thấp.

Ba loại phim nhựa và "bệnh" của từng loại

Với cả ba loại, cách bảo quản hiệu quả nhất là kho lạnh và khô, nhiệt độ và độ ẩm ổn định, không lên xuống theo mùa. Ở khí hậu nhiệt đới, giữ được điều kiện này đòi hỏi điện năng và thiết bị chạy liên tục — một chi phí lớn mà người xem phim ít khi nghĩ tới.

Viện Phim Việt Nam làm gì

• Sưu tầm và lưu trữ: tiếp nhận bản phim, bản sao, âm bản từ các hãng phim, đài truyền hình, cá nhân; giữ cả tư liệu đi kèm như kịch bản, kịch bản phân cảnh, ảnh tĩnh, áp phích, hồ sơ sản xuất.
• Bảo quản: kiểm tra định kỳ tình trạng phim, chuyển sang kho phù hợp, làm bản sao mới khi bản cũ xuống cấp.
• Phục chế và số hoá: quét phim nhựa thành tệp số độ phân giải cao, sửa vết xước, bụi, chỉnh màu và phục hồi âm thanh.
• Nghiên cứu: biên soạn tư liệu về lịch sử điện ảnh, các nhà làm phim, các thời kỳ.
• Phổ biến: chiếu phim cũ trong các tuần phim, đợt kỷ niệm, cung cấp tư liệu cho đài truyền hình, nhà nghiên cứu, người làm phim.

Viện có cơ sở ở Hà Nội và chi nhánh ở TP Hồ Chí Minh, thuận tiện cho việc tiếp nhận tư liệu và chiếu phim ở cả hai đầu đất nước.

Phục chế một bộ phim diễn ra thế nào

1. Tìm bản tốt nhất: một phim có thể còn nhiều bản (âm bản gốc, bản sao chiếu rạp, bản sao trung gian). Người phục chế so sánh để chọn bản gần gốc nhất, có khi ghép đoạn từ nhiều bản.
2. Làm sạch và sửa vật lý: lau bụi, nối chỗ rách, xử lý lỗ răng cưa hỏng để phim chạy được qua máy.
3. Quét: quét từng khung hình ở độ phân giải cao, thường là 2K hoặc 4K.
4. Sửa số: xoá vết xước, bụi, vết mốc, làm ổn định khung hình bị rung.
5. Chỉnh màu: dựa vào tư liệu, bản sao còn lại hoặc ý kiến người làm phim còn sống để trả lại màu gần với bản chiếu năm xưa.
6. Phục hồi âm thanh: giảm tiếng rè, tiếng lách tách, giữ giọng thoại tự nhiên.

Một nguyên tắc đạo đức của nghề: phục chế là trả lại như cũ, không phải "làm đẹp hơn". Thêm màu cho phim đen trắng, cắt bớt cảnh, đổi nhạc là tạo ra phiên bản mới, không phải phục chế, và cần ghi rõ như vậy.

Số hoá không phải là xong

Nhiều người nghĩ đã quét phim thành tệp số là an toàn vĩnh viễn. Thực tế, lưu trữ số có nguy cơ riêng: ổ cứng hỏng, định dạng tệp lỗi thời, phần mềm đọc không còn được hỗ trợ. Một kho lưu trữ số phải sao lưu nhiều bản ở nhiều nơi, kiểm tra tính toàn vẹn của dữ liệu và chuyển sang định dạng, thiết bị mới theo chu kỳ. Vì vậy, các kho phim lớn trên thế giới vẫn giữ song song bản phim nhựa trong kho lạnh, coi đó là "bản an toàn" cuối cùng.

Diễn viên và người học nghề được gì từ kho phim

Với người học diễn, kho phim cũ là trường học không thể thay thế. Ở đó lưu lại lối diễn của các thế hệ nghệ sĩ: nhịp thoại, cách đứng, cách nhìn máy của một thời. Xem một phim thập niên 1960 rồi một phim thập niên 2010 cho thấy lối diễn điện ảnh Việt đã đi từ ảnh hưởng sân khấu sang tiết chế, đời thường ra sao.

Với người làm phim, kho tư liệu cho biết một phim đã được làm ra thế nào: kịch bản phân cảnh, ảnh hậu trường, ghi chép của đoàn phim. Đây là loại kiến thức không có trong sách giáo khoa.

Góc nhìn hôm nay: ai cũng có thể góp phần giữ phim

Rất nhiều tư liệu quý nằm trong nhà dân: cuộn phim 8mm của gia đình, áp phích phim cũ, ảnh chụp đoàn làm phim, vé xem phim, sách báo điện ảnh. Đừng vứt đi hoặc tự cắt ghép. Nếu có cuộn phim cũ, hãy cất nơi khô mát, tránh nắng, không tự chiếu bằng máy hỏng; liên hệ cơ quan lưu trữ hoặc dịch vụ chuyên nghiệp để được tư vấn số hoá. Tặng hoặc cho mượn tư liệu cho cơ quan lưu trữ giúp nó được bảo quản đúng cách và đến được với nhiều người hơn.

Ngày 27/10 hằng năm là Ngày Di sản Nghe nhìn Thế giới do UNESCO đề ra — dịp các kho lưu trữ khắp nơi giới thiệu phim phục chế và kêu gọi giữ gìn tư liệu hình ảnh, âm thanh. Hãy theo dõi chương trình chiếu phim cũ của Viện Phim và các trung tâm chiếu phim quốc gia vào dịp này và dịp 15/3 (ngày truyền thống điện ảnh) để xem lại phim kinh điển trên màn ảnh lớn.