Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng: vở kịch về Cửu Trùng Đài trên sân khấu

Vũ Như Tô là bi kịch năm hồi của Nguyễn Huy Tưởng, viết năm 1941, kể về người kiến trúc sư tài hoa được vua Lê Tương Dực giao xây Cửu Trùng Đài, và bị cuốn vào cơn bạo loạn khi dân chúng, thợ thuyền nổi dậy vì công trình vắt kiệt sức họ. Đây là một trong những vở kịch nói Việt Nam có tầm vóc nhất, được học trong sách giáo khoa Ngữ văn với trích đoạn "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài". Đưa vở lên sân khấu là một thử thách lớn với đạo diễn: dàn nhân vật đông, một toà đài không thể dựng thật, và một câu hỏi tác giả cố ý bỏ ngỏ.

Lịch sử và kịch: hai lớp cần tách bạch

Vở kịch dựa trên một sự kiện có ghi trong sử. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng vua Lê Tương Dực (trị vì 1509–1516) cho xây dựng nhiều cung điện tốn kém, trong đó có Cửu Trùng Đài, và người thợ được giao việc là Vũ Như Tô. Sử cũng chép năm 1516 Trịnh Duy Sản giết vua Tương Dực, trong thời buổi loạn lạc với cuộc nổi dậy của Trần Cảo.

Phần còn lại là sáng tạo của nhà văn. Nhân vật Đan Thiềm, những cuộc đối thoại về nghệ thuật, tâm trạng của Vũ Như Tô, cảnh đài bị đốt và cái chết của ông — tất cả do Nguyễn Huy Tưởng dựng nên để đặt câu hỏi về nghệ thuật và con người. Khi dàn dựng hay viết về vở, nên giữ ranh giới này: đừng dùng vở kịch như tư liệu lịch sử, cũng đừng trách vở kịch "sai sử".

Câu hỏi tác giả để ngỏ

Ở lời đề tựa, Nguyễn Huy Tưởng viết một câu nay đã thành nổi tiếng: "Than ôi! Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải? Ta chẳng biết." Ông không chọn phe. Vũ Như Tô đúng khi muốn để lại cho đất nước một công trình đẹp vĩnh cửu. Những người thợ, người dân nổi dậy cũng đúng khi họ đã kiệt quệ vì phu phen, thuế má.

Với người dựng vở, câu hỏi để ngỏ này là thứ phải giữ bằng mọi giá. Một bản dựng biến Vũ Như Tô thành anh hùng bị hiểu lầm sẽ làm đám đông nổi dậy thành kẻ ác. Một bản dựng biến ông thành kẻ tiếp tay cho bạo chúa sẽ làm mất bi kịch. Sức nặng của vở nằm ở chỗ khán giả về nhà vẫn còn tranh cãi.

Những thách thức khi đưa vở lên sân khấu

Một toà đài không thể dựng

Cửu Trùng Đài là toà đài chín tầng, đẹp đến mức nhân vật trong kịch gọi là kỳ quan. Không sân khấu nào dựng được nó thật. Các bản dựng thường chọn một trong hai đường: ẩn (đài nằm ngoài sân khấu, chỉ hiện qua lời nhân vật, ánh mắt họ nhìn lên, tiếng thợ làm việc) hoặc ước lệ (giàn giáo, khung gỗ, vải, ánh sáng gợi lên một công trình đang dang dở). Đường thứ nhất tin vào trí tưởng tượng khán giả; đường thứ hai cho đạo diễn cảnh đốt đài ấn tượng ở hồi cuối.

Đám đông

Vở có thợ thuyền, cung nữ, quân lính, dân chúng. Đám đông không phải phông nền; họ là một nhân vật tập thể có ý chí, có giận dữ. Đạo diễn phải dàn cảnh cho đám đông có đường đi, có nhịp dâng lên, chứ không chỉ cho đứng đầy sân khấu. Với các đoàn ít người hoặc kịch trường học, cách làm thường thấy là để một nhóm nhỏ đại diện, kết hợp âm thanh và ánh sáng.

Lời thoại văn chương

Thoại của Vũ Như Tô mang chất văn những năm 1940: câu dài, giàu hình ảnh, có đoạn gần như độc thoại triết lý. Diễn viên hôm nay dễ nói thành đọc diễn văn. Cách chữa là tìm mục đích của từng câu: nhân vật đang thuyết phục ai, đang níu ai lại, đang tự an ủi hay đang tranh luận. Có mục đích thì câu văn hoa mỹ cũng trở thành lời nói thật.

Hồi cuối: hỗn loạn có kiểm soát

Hồi V là biến loạn: tin dữ dồn dập, cung điện rối ren, Đan Thiềm giục Như Tô trốn, Như Tô vẫn tin vào lẽ phải của mình, đám đông tràn vào. Đây là nơi nhịp độ quyết định thành bại. Quá chậm thì mất căng thẳng; quá nhanh thì khán giả không kịp nghe những câu then chốt. Cảnh có đánh nhau, xô đẩy, ngã nên phải được dựng với biên đạo hành động hoặc người phụ trách an toàn, nhất là khi diễn viên là học sinh.

Diễn Vũ Như Tô và Đan Thiềm

Vũ Như Tô không phải người tham quyền. Ông kiêu hãnh vì tài, và chỉ muốn được làm nghệ thuật cho đến cùng. Diễn viên cần tìm sự hồn nhiên của người nghệ sĩ: ông thật lòng không hiểu vì sao người ta ghét công trình đẹp đến thế. Nếu diễn ông lạnh lùng, khán giả sẽ không tiếc khi ông chết.

Đan Thiềm là nhân vật được tác giả gửi gắm nhiều nhất. Bà mang "bệnh" mê cái đẹp, nhận ra tài Như Tô và khuyên ông ở lại xây đài. Đến hồi cuối, bà lại là người tỉnh táo nhất, giục ông trốn. Diễn viên đóng Đan Thiềm cần giữ được hai trạng thái: đam mê và sáng suốt, và chuyển giữa chúng mà không thành hai người khác nhau.

Lê Tương Dực và các quan lại dễ bị diễn thành phản diện một chiều. Bản dựng tốt cho vua có lý lẽ riêng — ông cũng mê vẻ đẹp của đài — để bi kịch không chỉ là chuyện "vua ác".

Vũ Như Tô trong trường học

Vì có trong chương trình Ngữ văn, trích đoạn "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" thường được học sinh dựng thành tiết mục sân khấu hoá. Vài gợi ý cho thầy cô và nhóm học sinh:

• Chọn một xung đột rõ: cảnh Đan Thiềm thuyết phục Như Tô trốn, Như Tô từ chối. Hai người, một mục tiêu đối nghịch — đủ cho mười phút diễn có sức nặng.
• Đừng cố dựng đài: một chiếc thang, vài tấm vải, ánh đèn đỏ ở cuối là đủ gợi.
• Tổ chức tranh luận sau khi diễn: chia lớp làm hai phe, một phe bênh Như Tô, một phe bênh những người nổi dậy. Đây chính là câu hỏi tác giả để lại.
• An toàn: cảnh xô đẩy chỉ nên làm ước lệ, chậm, có tập trước; không dùng lửa thật.

Góc nhìn hôm nay: đọc và xem thêm

• Đọc toàn văn vở kịch trong các tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng; đọc cả lời đề tựa vì đó là chìa khoá hiểu vở.
• Đọc đoạn sử liên quan trong Đại Việt sử ký toàn thư (phần chép đời Lê Tương Dực) để thấy nhà văn đã lấy gì và thêm gì.
• Xem các bản dựng của các nhà hát kịch và trường sân khấu khi có dịp; so cách mỗi bản xử lý Cửu Trùng Đài và cảnh cuối.
• Liên hệ: câu hỏi "nghệ thuật có được phép trả giá bằng sức dân không" đã được bàn quanh nhiều công trình nổi tiếng thế giới. Đặt vở cạnh những câu chuyện ấy sẽ thấy Nguyễn Huy Tưởng chạm tới một vấn đề không riêng của thời nào.