Shakespeare đến với sân khấu Việt Nam chủ yếu qua kịch nói từ nửa sau thế kỷ 20: các bi kịch như Romeo và Juliet, Hamlet, Othello, Vua Lear, Macbeth được dịch, được dùng làm bài tập trong trường sân khấu và được các nhà hát kịch dàn dựng nhiều lần. Bên cạnh bản dựng giữ nguyên bối cảnh châu Âu, còn có những bản Việt hoá và những thử nghiệm đưa Shakespeare vào kịch hát dân tộc. Mỗi cách làm đặt ra cho diễn viên Việt những bài toán khác nhau, từ dịch thơ tới cách nói một câu độc thoại dài.
Vì sao sân khấu Việt cần Shakespeare
Shakespeare (1564–1616) viết khoảng gần bốn mươi vở kịch, hết bản quyền từ lâu, được diễn ở hầu khắp thế giới. Với sân khấu Việt, ông có giá trị ở ba tầng:
- Trường học của diễn viên. Các vai lớn của Shakespeare đòi hỏi đủ mọi kỹ năng: độc thoại dài, đấu khẩu nhanh, chuyển cảm xúc mạnh, giữ năng lượng suốt ba giờ. Diễn được một cảnh Shakespeare tử tế là một bằng chứng về tay nghề.
- Câu chuyện phổ quát. Tình yêu bị gia đình ngăn cấm, ghen tuông, tham vọng quyền lực, cha già bị con phụ bạc — người Việt xem không thấy xa lạ.
- Cửa giao lưu. Dựng Shakespeare là cách các nhà hát Việt đối thoại với sân khấu thế giới, so tay nghề với các đoàn nước ngoài trong liên hoan quốc tế.
Bản dịch: chặng đầu và chặng khó
Tiếng Việt và tiếng Anh thời Shakespeare cách nhau rất xa. Phần lớn kịch của ông viết bằng thơ không vần theo nhịp iambic (một âm nhẹ, một âm nặng xen kẽ), xen văn xuôi cho nhân vật bình dân, có nhiều chơi chữ, điển tích Kinh Thánh và thần thoại Hy – La.
Ở Việt Nam, các vở chính đã có bản dịch từ giữa thế kỷ 20. Thời kỳ đầu, không ít bản dịch đi qua tiếng Pháp hoặc tiếng Nga trước khi tới tiếng Việt; về sau có thêm các bản dịch trực tiếp từ tiếng Anh. Các bản dịch đã được tập hợp thành tuyển tập kịch Shakespeare tiếng Việt.
Người dịch thường phải chọn giữa:
| Cách dịch | Được | Mất |
|---|---|---|
| Văn xuôi | Dễ hiểu, diễn viên nói tự nhiên | Mất nhịp thơ, mất nhạc tính của nguyên bản |
| Thơ tự do | Giữ được phần nào nhịp và hình ảnh | Khó nói trên sân khấu nếu câu quá dài |
| Thơ có vần theo thể Việt (lục bát, song thất) | Nghe êm tai với khán giả Việt | Dễ biến bi kịch thành ngâm vịnh, xa lối nói của nhân vật |
Với diễn viên, hệ quả rất thực tế: cùng một vai Hamlet, bản dịch văn xuôi buộc diễn theo hướng tâm lý đời thường, bản dịch thơ buộc người diễn chú ý nhịp và hơi. Đạo diễn chọn bản dịch là đã chọn một nửa cách diễn.
Ba cách đưa Shakespeare lên sân khấu Việt
Giữ nguyên bối cảnh
Cách phổ biến nhất ở các nhà hát kịch: nhân vật mang tên gốc, phục trang gợi châu Âu, cảnh trí là lâu đài, phố Verona. Ưu điểm là giữ được tinh thần nguyên tác và là bài tập tốt cho diễn viên làm quen với thế giới khác. Khó khăn là diễn viên Việt dễ rơi vào "diễn kiểu Tây": dáng điệu cứng, giọng ngâm, thiếu đời sống thật.
Hiện đại hoá hoặc Việt hoá bối cảnh
Một số bản dựng đặt câu chuyện vào bối cảnh hiện đại hoặc một không gian không rõ thời, với phục trang tối giản. Có bản Việt hoá tên người, đặt chuyện vào một triều đại hay một làng quê tưởng tượng. Cách này giúp khán giả gần hơn, nhưng đòi hỏi đạo diễn hiểu vở rất sâu để không bẻ gãy mạch truyện.
Chuyển sang kịch hát dân tộc
Đã có những thử nghiệm đưa câu chuyện Shakespeare vào cải lương và các loại hình kịch hát truyền thống. Ở đây, độc thoại của nhân vật trở thành bài ca, xung đột được đẩy bằng âm nhạc. Đây là hướng thú vị nhưng khó, vì hệ thống ước lệ của kịch hát và tâm lý phức tạp của nhân vật Shakespeare phải được ghép khéo mới không vênh nhau.
Những vở được dựng và học nhiều
- Romeo và Juliet: được yêu thích nhất, nhất là với diễn viên trẻ và sinh viên. Cảnh ban công là bài thi kinh điển của các lớp diễn viên.
- Hamlet: đỉnh cao của vai nam. Đoạn độc thoại "Tồn tại hay không tồn tại" là đoạn được trích nhiều nhất bằng tiếng Việt.
- Othello: ghen tuông và sự thao túng; cặp Othello – Iago là bài tập về đấu trí giữa hai bạn diễn.
- Vua Lear: vai dành cho diễn viên lớn tuổi, đòi hỏi sức bền thể lực và cảm xúc.
- Macbeth: tham vọng và tội ác; vai phu nhân Macbeth là một trong những vai nữ khó nhất.
- Giấc mộng đêm hè, Chuyện bé xé ra to: hài kịch, hợp với kịch sinh viên vì nhiều vai, không khí vui.
Các nhà hát kịch ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, cũng như trường sân khấu, đã dựng các vở này nhiều lần qua các thế hệ. Năm và đạo diễn của từng bản dựng nên tra trong tư liệu chính thức của nhà hát, vì cùng một vở có khi có nhiều bản cách nhau vài chục năm.
Diễn viên Việt gặp khó ở đâu
- Độc thoại dài. Kịch Việt hiện đại ít độc thoại; diễn viên quen đối thoại ngắn. Một đoạn độc thoại Shakespeare có thể kéo dài vài phút. Cách vượt qua là chia đoạn thành các ý, tìm xem nhân vật đang nói với ai (với chính mình, với khán giả, với trời đất) và mỗi ý nhằm đạt điều gì.
- Thanh điệu tiếng Việt. Khi nói câu dịch dài, diễn viên dễ lên xuống giọng theo kiểu ngâm, làm lệch nghĩa. Phải tìm từ quan trọng để nhấn, còn lại nói gọn.
- Chơi chữ và đùa tục ý nhị. Nhiều câu đùa của nguyên bản không dịch được; vai hề, vai bình dân dễ thành nhạt. Diễn viên phải dùng nhịp và hình thể để bù.
- Đấu kiếm. Romeo và Juliet, Hamlet đều có cảnh đấu kiếm. Cảnh này phải do biên đạo hành động dựng và tập kỹ, dùng kiếm sân khấu; không tự đấu tuỳ hứng.
- Năng lượng cho cả vở dài. Bản đầy đủ của Hamlet rất dài; các bản dựng thường cắt gọn, nhưng diễn viên vẫn cần sức bền.
(Kỹ thuật nói thơ Shakespeare theo nhịp iambic của Cicely Berry có bài riêng trong danh mục giọng và lời thoại.)
Góc nhìn hôm nay: tiếp cận Shakespeare thế nào
- Đọc hai bản dịch tiếng Việt khác nhau cùng một cảnh, đọc to. Bản nào dễ nói hơn? Bản nào giàu hình ảnh hơn? Đây là cách nhanh nhất để hiểu bản dịch ảnh hưởng thế nào tới diễn.
- Đọc kèm nguyên bản nếu biết tiếng Anh; nhiều ấn bản song ngữ hoặc chú giải giúp hiểu chơi chữ.
- Xem bản ghi hình chất lượng: các nhà hát lớn ở Anh như Royal Shakespeare Company hay Shakespeare's Globe đã phát hành nhiều bản ghi hình chính thức; xem để thấy cách diễn viên bản ngữ xử lý nhịp thơ.
- Dựng ở trường: chọn một cảnh hai người (ban công trong Romeo và Juliet, cảnh Macbeth và phu nhân sau vụ ám sát), dùng bản dịch dễ nói, cắt gọn còn năm tới tám phút.
- Theo dõi liên hoan: các liên hoan sân khấu quốc tế tổ chức ở Việt Nam đôi khi có đoàn nước ngoài mang Shakespeare tới; đây là dịp hiếm để so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Kịch Shakespeare được diễn ở Việt Nam từ khi nào?
Shakespeare được biết đến ở Việt Nam qua sách dịch từ khá sớm, nhưng việc dàn dựng trên sân khấu kịch nói trở nên phổ biến từ nửa sau thế kỷ 20, khi các nhà hát kịch và trường sân khấu chuyên nghiệp phát triển. Năm của từng bản dựng nên tra trong tư liệu của nhà hát.
Vở Shakespeare nào được dựng nhiều nhất ở Việt Nam?
Romeo và Juliet và Hamlet thường được nhắc nhiều nhất, tiếp theo là Othello, Vua Lear và Macbeth. Romeo và Juliet đặc biệt phổ biến trong trường sân khấu và kịch sinh viên.
"Tồn tại hay không tồn tại" là câu của vở nào?
Đó là câu mở đầu đoạn độc thoại nổi tiếng của Hamlet trong vở Hamlet (hồi III). Nguyên văn tiếng Anh là "To be, or not to be, that is the question".
Dịch Shakespeare sang tiếng Việt khó ở chỗ nào?
Kịch Shakespeare phần lớn viết bằng thơ không vần theo nhịp iambic, nhiều chơi chữ và điển tích. Người dịch phải chọn giữa văn xuôi dễ nói và thơ giữ nhạc tính, và lựa chọn đó ảnh hưởng trực tiếp tới cách diễn viên nói thoại.
Có Shakespeare bằng cải lương, chèo không?
Đã có những thử nghiệm chuyển câu chuyện Shakespeare sang cải lương và các loại hình kịch hát truyền thống, biến độc thoại thành bài ca. Đây là hướng khó vì phải ghép hệ thống ước lệ của kịch hát với tâm lý phức tạp của nhân vật.
